LXIII. (E. 32.)
1084, 1090 ou 11011, 20 octobre.
ALLEAUME DIT STRUANS ABANDONNE A SAINT-AUBIN TOUT CE QU'IL POSSÉDAIT.
Carta de rebus quas donavit Adhelelmus cognomento Struans Sancto Albino.

Adhelelmus, cognomento Struans, de burgo Sancte Marie, donavit se et res suas, hoc est duas domos, unam super pontem, alteram in supradicto burgo, et duos arpennos vinearum, Sancto Albino et abbati Girardo et monachis in capitulo, die dominica Xlll kalendas novenbris, ita ut ab illo die de supradictis rebus nichil faceret, nisi per voluntatem et consensum abbatis et monachorum. Hoc viderunt et audierunt testes isti: Walterius carpentarius, Radulfus Introignarz, Warinus cellararius, Barbotinus, Arnaldus, Fortinus, Petrus presbiter de Rupeforti et Hucbertus frater ejus.

LXIV. (E. 33. )
S. d.
ACCORD ENTRE SAINT-AUBIN ET TIRAN, FRÈRE DU MOINE MARTIN.
Carta de conveniencia quam habent monachi Sancti Albini Tirranno, fratri Martini monachi.

Notum sit presentibus atque futuris quod monachi Sancti Albini

ANGERS 83

constituerunt Tiranno, fratri Martini, prebendam unius monachi claustrensis in omni cibo per totam vitam suam, si necessitas et voluntas illi sit recipiendi, tali conventione ut omne debitum et querelam quam adversus eos habebat dimitteret, ita quoque ut si Martinus aliquando cum monachis discordaret et de monasterio vel fugeret vel quietus inter illos conversari nollet, Tyrrannus et supradictam prebendam perderet et de omni querela jam dimissa placilum non recuperaret. Si autem fieri vellet monachus, cum rebus quascumque apportaret in monasterio reciperetur. Hujus rei testes sunt: Landricus cocus, Airardus, Radulfus Moritum, Clemens Bonellus, Gaufridus filius Huberti rasorii.

LXV. (E. 34. )
1082-1106.
LES MOINES DE SAINT-AUBIN RENONCENT A LEURS PRETENTIONS SUR LA MAISON DE GOITRUDIS, QUI, EN RETOUR, LEUR ABANDONNE TOUS SES DROITS SUR UNE FAMILLE DE COLLIBERTS1.
Carta de calumpnia quam dimiserunt Goitrudis et filius ejus Haierius de collibertis Sancti Albini, monachis dimittentibus eis calumpniam cujusdam domus.

Quoniam humana facta brevi dilabuntur, nisi scriptis quibusdam commendata fuerint, utile est plurima rerum litterarum memorie commendare, ne posteris nostris rei veritas subtrahatur. Igitur huic scripto commendamus quod matrona quedam, nomine Goitrudis, filiusque ejus Hairius, monachis Sancti Albini quoddam genus collibertorum, scilicet Drogonem et fratres sororesque ejus, calumpniabantur, et monachi eis domum quandam in burgo Sancti Albini similiter calumpniabantur. Unde factum est juditium, et in ipso judicatum ut ipsi colliberti, lege aperta, dominicos homines Sancti Albini se esse probarent,

84 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

et ipsa domina et filius suus, similiter lege aperta, domum esse propriam. Ex qua re inter eos et abbatem Girardum et monachos concordia facta fuit, scilicet ipso abbate eis domum sine lege concedente et monachis concedentibus, et ipsa cum filio similiter collibertos concedente. Hujus rei testes sunt: Girardus abbas, Salomon monachus, Petrus monachus, Albericus monachus, Warinus monachus, Tetbaudus monachus, ipsa Goitrudis et filius ejus Hairius, Rotbertus filius Warnerii, Isenbertus miles, Rainaldus secretarius, Rainaldus filius Burdini, Drogo, Warinus cellararius, Gaufridus Pirinis, Harduinus, Barbotinus, Morinus de Alodis, Walterius de Lidriaco.

LXVI. (E. 35.)
S. d.
NOTICE DU DON FAIT PAR HAIMAR MAUPETIT A SAINT-AUBIN.
Carta de rebus quas Haimarus Malspetit donavit Sancto Albino post obitum suum.

Haimarus Malspetit emit quandam aream domus per manum Alduini, filii Sulpicii, quam duobus hominibus dedit ad censum solvendum septem et decem denarios, Hilario videlicet Modico et Constantino pistori. Alteram aream emit supradictus Haimarus de Warino de Doato, qui postea monachus factus est in monasterio Sancti Albini. Item de Radulfo Javaldreo emit quandam cameram juxta eandem aream, quam ei dimisit ad duodecim denarios de censu solvendos. Sed talem convenientiam habuit cum istis hominibns, ut quamdiu ei placuerit et censum accipere voluerit, habeant libere et quiete, quo die vero voluerit ibi facere domum, vel alter aliquis, cui vel donaverit, vel vendiderit, exeant inde sine ulla contradictione. Hoc autem emit Haimarus sic auctorizabiliter et legitime, ut quicquid inde facere voluerit vel cuicunque donare ei placuerit, sine contradictione ullius hominis sicut de suo facere possit,

ANGERS 85

vidente et audiente Alduino, qui nummos Haimaro persolvit Drogoni de Marent vice illius et cui simul cum eodem Haimaro buiragium inde bibit. Hisdem Alduinus debet eidem Haimaro septem libras denariorum, ex quibus est plegius Bernerius, filius Andefredi, de primis quadraginta solidis reddendis ad festivitatem Sancti Michaelis; Christianus Viarius, de aliis quadraginta ad missam Sancti Martini; Girardus Viarius, de extremis quadraginta solidis ad Nativitatem Domini; Ingelbertus Viarius, de viginti [20] solidis ad Nativitatem Domini. Omne istud habere, id est duas areas et septem libras denariorum, condonavit supradictus Haimarus pro anima sua Deo et Sancto Albino et ejus monachis dominis suis, tali pacto ut ubicunque obierit vel qualicunque morte mortuus fuerit, ex tunc monachi sine ulla contradictione habeant.

LXVII (E. 36.)
1039-1055.
ACHAT DE COLLIBERTS PAR L'ABBÉ GAUTIER.
Carta de collibertis quos emit Walterius abbas Sancti Albini a Sanctione de Haia.

Quidam collibertus Sancti Albini, nomine Morinus, prendidit uxorem quandam collibertam Sancionis de Haia, ex qua habuit unum filium nomine Richardum. Postea vero, dato inprimis benefitio loci, emit Walterius abbas Sancti Albini et monachi sui ab ipso Sancione illam collibertam et medietatem filii ejus sexaginta solidis et duabus sellis, unaquaque quinque solidorum, una ad suum opus et alia ad opus filii sui, et preter hec femina sua quinque solidos accepit. Emptio autem hec vel convenientia facta in capitulo Sancti Albini vel corroborata fuit. De qua videlicet firmatione sunt testes quorum nomina finis hujus carte continet scripta: Rainaldus, Ascelinus, Benedictus, Dodo, Campelinus, Otgerius, Rainardus, Drogo, Eva, Herveus, Hugo, Rainaldus vicarius de Haia.

86 CARTULAIRE DE SAINT-AUBlN

LXVIII. (E. 37.)
Après l'an 1000.
CHARTE PAR LAQUELLE TETO CÈDE A SAINT-AUBIN LA PROPRIETÉ D'UNE COLLIBERTE.
Carta de colliberta quom monachi Sancti Albini emerunt a Teto milite.

Notitiam hujus rei notum esse volumus cunctis sancte Dei ecclesie fidelibus tam presentibus quam futuris quia deprecata est michi omnis congregatio Sancti Albini ut ei collibertam quandam, quam ex benefitio senioris mei Fulconis michi videtur habere, precium ab eis accepto, eam videlicet collibertam concederem. Igitur ego Teto petitionem abbatis monasterii Sancti Albini nomine Huncberti et ejus congregationi voluntati annuens, cum consensu senioris mei Fulchoni, et remedium anime illius sive patris et matris et mee quoque anime et consilium fidelium meorum, collibertam nomine Arenburgis ad locum Sancti Albini trado, ita tamen ut nec ego nec ullus ex parentibus meis sive successoribus nullam calumpniam audeant inferre. Quod si quis, quod nec fieri credo, hoc facere ausus fuerit, in primitus iram Dei omnipotentis incurrat, cum Juda et cum Simone mago portionem habeat et omni tempore anathema maneat. Et hec notitia firma permaneat.

LXIX. (E. 38.)
1060-1081.
NOTICE DE LA CONCESSION VIAGÈRE DE CERTAINES VIGNES FAITE A BERNIER, NEVEU DU DONATEUR.
Carla de vineis Lanfredi quas monachi Sancti Albini concesserunt Bernerio, filio Andefridi, in vita sua.

Convenientia fuit quando Lanfredus tres quarterios vinee ab abbate Walterio et monachis Sancti Albini emit, ut ad finem suum illos Sancto Albino et monachis redderet, unum etiam suum arpennum supradictis quartariis conterminum superadderet.

ANGERS 87

Sed Lanfredo subitanea morte prevento, rebusque ejus confuse et inordinate remanentibus, memor abbas Otbrannus supradicte conventionis, revocavit jam dictas vineas in possessionem monasterii et congregationis. Unde postea Bernerius, filius Andefredi, querelam movens easque Lanfredum sibi et uxori sue, nepti videlicet illius, condonasse reclamans, tandem sane commonitus cum uxore sua requisivit ut in vita sua uterque teneret et postobitum utriusque, sicut Lanfredus facere decreverat, Sanctus et congregatio totas vineas possideret. Quod ab abbate et monachis impetravit et super proinde benefitium loci in capitulo uterque suscepit. Testes inde affuerunt Giraudus, frater ipsius Bernerii, Rainaldus Burgevinum, Lisoius, Bernerius secretarius, Aldulfus, Girardus faber, Ebrardus servus, Ermenricus caprarius.

LXX. (E. 79.)
1067-1109.
NOTICE DANS LAQUELLE LES MOINES, APRÈS AVOIR RELATÉ COMMENT DU TEMPS DE L'ABBÉ GAUTIER (1038-1055), AUGIER L'ORFEVRE AVAIT ÉTÉ AUTORISÉ A JOUIR DES VIGNES QUE SA FEMME AVAIT DONNÉES A SAINT- AUBIN, RACONTENT LA RECLAMATION DE SA FILLE ET SON DÉSISTEMENT.
Carta de vineis quas monachi Sancti Albini concesserunt Algerio aurifabro in vita sua.

Tali convenientia permittimus Algerio aurifabro in vita sua vineas quas mulier sua Sancto Albino non solummodo in vita, sed etiam in morte, plurimis audientibus viris et feminis condonavit, ne ipse ulla occasione illas unquam sub manu occupet, quomodo Sancti Albini locus perdat. Et hoc amore comitis Gosfridi sueque uxoris Agnetis maxime facimus, ut et ipsi rem nostram cum opus fuerit libentissime refatiant. Si vero Algerius monachus fieri voluerit aut alium locum, Andecave dimissa, inhabitare elegerit vel voluerit, seu negligentia sua vinee inculte remanserint, monauhi Sancti Albini mox illas in

88 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

dominium suum, nullo omnino contradicente vel calumpniante, prendant. Hec sunt nomina clericorum et laicorum virorum qui presentes in capitulo coram abbate W[alterio] ceterisque fratribus istam convenientiam viderunt et audierunt Augerium aurificem gratantissime firmare et censere: Beringerius, archidiaconus Sancti Mauricii, Marcuinus, clericus Sancti supradicti et Sancti Martini canonicus, Herveus Trop habens denarios, Rainerius pellicionarius, Hambertus, Roginoldus, Drogo, Warinus, Harierius, Girbertus vicarius, Erchembaldus. Vineas retro descriptas, quedam supradicti Agerii filia, post mortem patris sui sepius calumpnians, tandem, jussu comitis Fulconis Junioris, in placitum contra abbatem et monachos, cum conjuge suo nomine Radulfo, cognomine Fexardo, devenit. Ad quorum primam narrationem hec cartula a monachis est opposita. Qua perlecta et audita, tam ea et suus maritus Radulfus jamdictus quam sui factores, a calumpnia, racione cogente, defecerunt. Postea vineas omnino quietas clamaverunt, audientibus et laudantibus Gaufrido Sancti Mauricii cantore, et Babino, et Sancti Martini Canonicis Bernardo et Aldroeno, qui de sua parte advenerant. Hoc viderunt et audierunt: Isenbardus Bardulfus, Albericus de Laigni, Girardus Folet, Warinus cellararius, Giraldus Calvellus, Haimarus Malspetit, Constantinus qui fuit cellararius.

LXXI (E. 40.)
1060-1081.
LES MOINES ACCORDENT LA JOUISSANCE VIAGÈRE DES BIENS QU'ILS TENAIENT D'HODEMANNUS AU SECOND MARI DE SA VEUVE, APPELÉ ALDULFUS.
Carta de rebus quas concesserunt monachi Sancti Albini Aldulfo in vita sua.

Sicuti noscunt presentes noverint et futuri quod Hodemannus, Hamberti filius, morte gravatus fiiium suum cum omni possessione sua reliquid in manu abbatis Sancti Albini et monachorum, ita quo si puer ad etatem perfectam perveniret, res patris sui ut filius haberet. Si antea vero moreretur, monachi omnia haberent,

ANGERS 89

tam ea que habebat in fevo, quam ea que per emptionem habuerat, scilicet decimam Calviniaci et prata Saiaci, et vinearum quatuor arpennos ac domum suam. Quo defuncto, filius quoque ejus non post multum temporis mortuus est. Aldulfus autem homo Sancti Albini, conjuge defuncti apprehensa in conjugio, sciens se nullum habere rectum in rebus sui antecessoris, multum supplicando seque serviturum magis ac magis promittendo, abbatem atque monachos ut sibi res jamdictas annuerent tantummodo in vita sua, deprecatus est. Quod in capitulo, monachis annuentibus, ab abbate Otbranno, dum ipse tantum viveret, obtinuit, coram his testibus: Lisoio, Bernerio cellarario, Johanne mariscallo et Andrea Peregrino.

LXXII. (E. 41.)
1060-1067.
LA COMTESSE HILDEGARDE AVAIT REÇU DE SAINT-AUBIN LA JOUISSANCE VIAGÈRE DE CERTAINES VIGNES DONT LA COMTESSE AGNES S'ÉTAIT EMPARÉE; L'ABBAYE OBTIENT LEUR RESTITUTION DE FOULQUES RÉCHIN.
Carta de restitutione vinearum Sancto Albino quas acceperat Hildegardis comitissa.

Hildegardis comitissa quondam accepit quinque arpennos vinearum de Sancto Albino tali conventione ut quamdiu viveret teneret, moriens autem, ita ut essent ipse vinee edificate, Sancto Albino redderet. De ipsis autem vineis habuit Oda sua cameraria tres arpennos et Tancredus duos. Illos tres arpennos quos Oda prius habuit, etiam ipsa post mortem Hildegardis [21] comitisse habuit per violentiam Agnetis comitisse et insuper occulte propter monachos vendidit ipsi Agneti comitisse. Divortio antem facto inter Agnetem et comitem Gaufridum, ierunt monachi Sancti Albini ad comitem Gaufridum et reclamaverunt vineas suas. Sed ipse jam dederat eas cuidam Rodaldo Brittoni et petivit amodo ut consentirent Rodaldum habere eas tali ratione ut, si Rodaldus moreretur aut ab ipso comite discederet, Sanctus Albinus suas vineas optineret. Hoc viderunt et audierunt magister Raginaldus et Raherius de Luiaco.

90 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

Post decessum vero comitis Gaufridi, defuncto quoque Rodaldo, ierunt monachi ad comitem Gaufridum, supradicti Gaufridi nepotem, jam tunc pro eo regnante, et reclamaverunt vineas ut suas proprias et ostenso jure quod in vineis habebant. Jussit ipse comes et annuit ut illi eas haberent sicut jus poscebat. Et ut hoc firmum esset in perpetuum dederunt illi abbas et monachi centum solidos, et fratri ejus Fulconi id ipsum annuenti quendam caballum. Hujus rei testes sunt: Fulco antedictus et Gaufridus Crassus, atque Rotbertus Andecavensis prepositus et Lanbertus Episcopus, Rotbertus de Cantosciaco.

LXXIII. (E. 42.)
1060-1081.
RENAUD LE TRESORIER, SEIGNEUR DE MONTREUIL-BELLAY, AYANT REÇU EN FIEF LA TERRE DE GAUTIER DE BAUGÉ, EN FAIT HOMMAGE A L'ABBÉ DE SAINT-AUBIN; MAIS IL EST CONVENU QU'IL POURRA, DANS UN CAS DETERMINÉ, RESTITUER A L'ABBAYE CE QU'IL TENAIT D'ELLE.
Carta de fevo quem donaverunt monachi Sancti Albini Raginaldo thesaurario.

Abbas Otbrannus et monachi Sancti Albini donaverunt Rainaldo thesaurario, tunc domino castri Monasterioli, terram Galterii de Balgiaco, cujusdam vassalli monachorum Sancti Albini, et tres arpennos bonarum vinearum et tres pratorum apud Andecavem et unam domum in burgo Sancti Albini cum omni consuetudine, excepto censu. Hoc donaverunt abbas et monachi supradicti illi Rainaldo in fevum pro fide portanda ac rebus suis omnibus ubicunque essent conservandis, et Raginaldus pro hoc fecit abbati Otbranno hominagium, sicut mos erat, per fidem, tali tamen pacto ut quamdiu castrum et honorem Monasterioli in dominio teneret, et fevum Sancti Albini supradictum haberet et hominagium teneret. Si autem heredi de lignagio suo in honorem illum jure intranti in vita, sua cederet, heres ille ex tunc illud fevum de abbate et monachis, sicut Rainaldus habuisset, haberet, si hominagium

ANGERS 91

facere ac fidem portare vellet. Si autem boc facere nollet, in dominium monachorum fevum rediret, et Rainaldus sicuti a fevum separatus, ita et ab hominagio separatus esset. Hoc viderunt et audierunt testes isti: Mainerius de Doato, Guarnaldus de Doato, Urso de Monasteriolo, Haimmericus de Aiento, Arraldus Saxonus, Ottoerus siniscalcus, Rotbertus decanus, Lanbertus Episcopus. De familia Sancti Albini: Archembaldus, Bernerius, Aldulfus, Lisoius, Rannulfus Russellus, Gaufridus Lunellus, Andreas Peregrinus, Andreas Gunbodus et alii plures.

LXXIV (E. 43.)
S. d.
ACCORD ENTRE SAINT-AUBIN ET GUY TRENTEGIRONS; CELUI-CI ABANDONNE TOUS SES BIENS A L'ABBAYE, LAQUELLE S'ENGAGE A LUI FOURNIR LES CHOSES NÉCESSAIRES A LA VIE.
Carta de vineis quas Widdo Trigenta Girons donavit Sancto Albino pro anima sua et pro prebenda habenda.

Sciendum est omnibus viventibus et victuris quod Widdo Triginta Girons, partim pro anima sua, parim pro ipsius sui corporis necessitate procuranda, tres arpennos vinearum Sancto Albino dederit, idem ut proinde de monasterio sub qualicumque abbate vel monachis victum vel vestitum habeat dum vixerit, ad vestitum igitur decem solidos per annum, ad victum vero quaque die libram unam panis et dimidiam, et de vino justitiam unam et dimidiam, cetera autem cibaria qualia et quanta uni monachorum claustrensium generaliter fuerint apponenda. De qua conventione ita adimplenda si aliquando negligentia per ejusdem conventionis procuratores eveniat, non de ea tamen eum statim exxiturum esse, sed patienter deportando per totum unum mensem, abbati et post eum monasterium regentibus humiliter injuriam suam demonstraturum, et postremo se semper eundem in supradicta pactione mansurum, donec quotienscunque negligentia eveniens emendanda sibi promittetur, et promissa emendabitur. Quod si peregre proficiscatur, quemlibet pro se

92 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

subrogare poterit cumcunque demoretur, ipse quidem recipiendus cum regressus fuerit, si tamen pro aliquod forisfactum erga Sanctum Albinum receptionem non offenderit. Subrogato autem suo modus cibi nullus observetur, preter illum qui generali familie Sancti Albini deputabitur. Si qua vero irrationabilitate vel malo consilio turbante vineas suas repetens constitutam sibi annonam non recipiat, jam sua culpa clarescente, si non emendaverit, in eternum perdat. Cui rei in capitulo Sancti Albini firmate adfuerunt Franci: Andefredus, Goslenus Bovo, Tetbaldus de Nogareto, Supplicius Circa Infernum, Chotardus. De familia Sancti Albini: Frotmundus, Richardus, Bernerius secretarius, Bernerius cellararius, Lisoius, Johannes Macer.

LXXV. (E. 44.)
S. d.
SAINT-AUBIN DONNE EN VIAGER A TROIS PERSONNES UNE MAISON SITUÉE SUR LE BORD DE LA MAYENNE.
Carta de salina quam vendiderunt monachi Sancti Albini Richardo et sociis ejus.

Nos videlicet monachi Sancti Albini habebamus quandam domum prope ripam Meduane, scilicet salinam nostram, quam vendidimus tribus hominibus, Richardo videlicet Miscet Brennum et fratri ejus atque Johanni de Bona Valle, ejusdem Richardi genero, tali tenore ut quamdiu advixerint, predictam domum possideant; post eorum vero excessum cum omni melioratione Sancto Albino remaneat.

LXXVI. (E. 45).
1060-1081.
NOTICE D'UN DON DE VIGNES FAIT A SAINT-AUBIN, ENTRE 1055 ET 1060, PAR UN NOMMÉ RICHARD ET RÉALISÉ PAR SA VEUVE, AUSSITÔT APRÈS SON DÉCÈS.
Carta de vineis quas Richardus donavit Sancto Albino pro anima sua.

Sciant cuncti presentes et posteri quod quidam vir, nomine

ANGERS 93

Richardus, burgensis Andecavinus, dum honeste viveret, in sua prosperitate et filiabus suis, non enim filios habebat, divisisset congruentem sue substantie portionem. Providit anime sue et uxoris sue et parentum suorum sui edificamenti partem, quod non de patrimonio suo habebat, sed de proprio labore cum uxore sua emerat atque coedificaverat. Hic itaque prolocutus sepe cum uxore sua et pluribus boni testimonii viris et abbate Sancti Albini Theoderico et priore ejusdem monasterii Otbranno et aliquibus monachis, se donaturum Deo et Sancto Albino et suis monachis, post suum et uxoris sue decessum, pro animabus suis, ut dictum est, et parentum suorum, quinque arpennos vinearum, cum pressorio bene edificatarum, apud Villam Novam, juxta burgum Andecavinum. Ad extremum, cum prope esse sentiret vite sue terminum, commendavit definite uxori sue ut vineas supradictas, si illum superviveret, bene edificatas Deo et Sancto Albino, pro animabus suis, relinqueret post suum decessum, promisitque ei se hoc ipsum, si illi superviveret, pro se et illa facturum. Contigit autem illum non multo post, occulta Dei dispositione aut permissione, defungi subitanea morte. Uxor vero sua recolens illius desiderium, beneficium quod sepe simul prolocuti fuerant pro animabus suis fatiendum, et quod ad extremum sibi denominate imposuerat, si superesset, complendum, executa est fideliter, sicuti sibi fuerat preceptum. Sumens itaque corpus viri sui, obtulit illud monachis Sancti Albini ex more, ad sepeliendum cum convenientia quam vir suus prolocutus fuerat et ipsi imposuerat vivens, et illa concedebat presens. Quod cum honeste monachi peregissent, paucos post dies advenit in capitulum Sancti Albini cum vicinis et familiaribus suis clericis et laicis et enarrata coram abbate Otbranno et monachis diligentia viri sui erga monasterium Sancti Albini, et quomodo donationem vinearum predestinaverat et ad extremum uxoris sue preceperat, condonavit uxor ejus, nomine Ausendis, vineas sepedictas Deo et Sancto Albino et abbati Otbranno et monachis Sancti Albini post decessum suum quiete in perpetuum possidendas, donumque posuit propria manu super altare Sancti Albini.

94 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

Videntibus et audientibus subscriptis testibus: Rotberto Parvo, Petro Belino, Goscelino Quatuor Manus, Hugolino Capra Canuta, Adhelardo filio suo, Lisoio camerario, Gaufrido fratre suo.

LXXVII. (E. 46.)
1060-1081.
NOTICE DE LA REVENDICATION DES VIGNES DE RICHARD FAITE PAR ERMENGARDE, SA FILLE, BIEN QU'ELLE EUT ÉTÉ EXCLUE DE L'HÉRITAGE DE SON PÈRE A CAUSE DE SON ADULTÈRE. UNE SENTENCE REJETTE SA RECLAMATION.
Carta de adnullata calumpnia quam Ermengardis, fiiia ejusdem Richardi, immiserat in easdem vineas.

Paucis post diebus, cum calumpniaretur monachis filia Richardi, Ermengardis, elemosinam patris sui et matris sue, quasi minus credens quod pater suus vivens [22] sic locutus fuisset sueque matri precepisset, restitit ei mater sua et convenerunt ambe in capitulum Sancti Mauricii ad disceptationem. Ibique mater parata fuit probare, videntibus multis, ipsa aut alius per suum commendamentum judicio legali, sicut judicaretur virum suum in vita sua prolocutum fuisse et, ad extremum, sibi precepisse ut illud edificamentum, quod simul coemerant et coedificaverant, quisquis illorum alium superviveret, Sancto Albino et suis monachis, post decessum suum, sicut melius edificatum esset, relinqueret; illamque filiam suam ita congruentem paterne substantie habuisse portionem, seque et virum suum ita vineas illas coemisse et coedificasse, quod ejus exinde omnino injusta esset querela. Quod cum contradicere filia nequiret et tamen sicut mos est convictorum in causa murmuraret, idiotarum siquidem est sicut facile convinci ita difficile compesci, decreverunt omnes qui aderant ejus injustam esse calumpniam. Sicque diffinita causa discesserunt ab invicem. Videntibus et audientibus subinsertis testibus: Rainaldus grammaticus, archidiaconus Sancti Mauricii, vidit hoc et audivit. Gaufridus cantor. Johannes grammaticus. Ansierius. Girardus. Marbodus. Marcoardus et alii canonici, qui illo die in capitulo fuerunt. Johannes prepositus. Berno vicarius. Warnerius

ANGERS 95

Pictavinus. Herveus de Martiniaco. Ingelbertus de Noiento. Fulbertus monetarius. Notbertus pelletarius. Hildebertus venator. Girardus Calvellus. Bernerius telonearius. Gauscelinus Quatuor Manus. Lantbertus Blandinus. Rotgerius Rufinus. Hi et alii plures judicaverunt et definierunt ejus injustam omnino esse calumpniam, presertim cum pater ejus uxori sue et fratri suo Warino cum juramento interdixerat ut illa Hermengardis supradicta nichil omnino de suo, post decessum suum haberet, propter nefandam fornicationem quam cum adultero quodam juxta virum suum, Johannem de Bona Valle, turpiter patrasset, illoque vivente adultero ipsi in fausto conubio nupsisset, cum et adulter presens esset, et calumpniam impudicus cum illa in elemosinam defnncti inferre temptaret.

LXXVIII. (E. 47.)
1082-1106.
SAINT-AUBIN FAIT DON VIAGER A PIERRE, SÉNÉCHAL DU COMTE D'ANJOU, DE TROIS ARPENTS DE VIGNES.
Carta de vineis Haimerici Divitis quas monachi Sancti Albini concesserunt Petro Rubiscallo1 in vita sua.

Ne forte posterorum nostrorum ignorantia ecclesie nostre aliquando diminuatur hereditas, quid et qualiter et quandiu domnus Girardus abbas Petro, senescallo Fulconis nostri comitis, ob benefitii donaverit gratiam, hec manifeste indicat cartula. Donavit enim sibi in nostro capitulo, presente ac concedente tota congregatione, tres arpennos bonarum vinearum qui fuerunt Haimerici Divitis, Andecavensis burgensis, hoc pacto ut eos bene excolat et in vita sua possideat, et si non in vita, post mortem procul dubio, ecclesie nostre eos dimittendo reddat. Huic donationi interfuerunt hii quorum nomina subscripta sunt: Segebrannus conestabilis, Brientius, Willelmus, Hato, Aldulfus et Warinus frater ejus, Andreas Gunbodus, Morinus de Alodis, Haimarus Malspetit, Christianus Pichardus, Fulcradus corvesarius, Andreas nepos Salomonis, Warinus villanus, Ful-

96 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

cherius, Fortinus, Walterius de Polliaco, Rotbertus de Treviis, Ranierius Gaudinus.

LXXIX. (E. 48.)
1082-1106.
DON VIAGER D'UN DEMI ARPENT DE VIGNES A RENIER GAUDIN.
Carta de dimidio arpenno vinee quod monachi Sancti Albini concesserunt Ranierio Gaudillo in vita sua.

Ranierio Gaudino donavit abbas G[irardus] dimidium arpennum vinee propter fleothomariam, in vita sua solummodo. Videntibus et audientibus: Walterio Bornito, Haimaro Malpetit, Ainrico, Christiano Pichardo, Fulcrado corvesario, Walterio Oisel.

LXXX. (E. 49.)
Après 10821.
SAINT-AUBIN VEND A RENIER LE FOULON UNE TERRE, SISE A LA RIVE, AFIN QU'IL Y ÉLÈVE UNE MAISON.
Carta de terra quam monachi Sancti Albini vendiderunt Rainerio fulloni ad Ripam pro facienda domo.

Rainerius fullo emit a monachis Sancti Albini sexaginta solidos ad Ripam unam aream octo tensarum longitudinis et trium latitudinis, ad faciendam domum reddentem censum sex denariorum et hospitalitatem Sancto Albino et unum diem consuetudinis in pratis. Insuper dedit monachis viginti quatuor lanpredas in caritate, ut hoc ei auctorarent. Hujus rei testes sunt: Aldulfus prepositus, Warinus frater ejus, Gausbertus presbiter Sancti Mauritii, Willelmus Tegnosus, Lohodus, Willelmus de Aquaria.

ANGERS 97

LXXXI. (E. 50.)
S. d.
HAIMAR MAUPETIT DONNE TOUS SES BIENS A SAINT-AUBIN.
Carta qualiter Haimarus Malus Parvus omnia sua donavit Sancto Albino.

Haimarus Malus Parvulus omnia sua in capitulo condonavit Sancto Alhino et ejus monachis, sive monachus sive laicus obiret. Si monachus fieri vellet, reciperent eum monachi pro rebus quas tunc habebat et quas insuper habiturus erat; si vero laicus moreretur, sepelirent eum honeste et de anima ejus convenienter pensarent. Hujus rei testes sunt isti: Walterius Bornitus, Christianus Pichardus, Fulcradus corvesarius, Rainerius Gaudinus, Hainricus, Walterius Avis.

LXXXII. (E. 51.)
1040-1049.
CONCESSION VIAGÈRE FAITE A GERARD, CHANTRE DE LA CATHÉDRALE D'ANGERS, DE LA CHAPELLE NOTRE-DAME AVEC TOUTES SES DEPENDANCES.
Carta de capella Sancte Marie quam concesserunt monachi Sancti Albini Girardo, cantori Sancti Mauricii, in vita sua.

Regnante Gaufrido, Fulconis filio, comite invictissimo, vicesque abbatie Walterio clarifluo agente et optimo, notitie fratrum in Sancti Albini monasterio degentium petitionem quandam a domno Gerardo, Sancti Mauricii cantore, postulatam in posterum tradimus recolendam. Que ob vite meritum et amicitie donum proprii desiderii optinuit votum. Quoniam quidem Sancte Marie capellam intra menia urbis Andecavensis sitam, causa meliorationis et loci edificationis quesitam, cum omni doto ejus, arpenno videlicet vinee et duobus arpennis arabilis terre, alioque profectu ipsius dominio mancipatam et absque ulla consuetudine, illi presentis vite spatium tenenti permansuram; tali nanque pactione ut omne edificium ab eo ibidem constructum, scilicet vascula et domum,

98 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

post vite ejus exitum sancte ipsius ecclesie, necne almi Albini ditione remaneat liberum. Constipulatio etenim ista, vigorem ut rei ubique obtineat, conscribi decrevimus testium nomina.

LXXXIII. (E. 52.)
1082-1106.
MARIE HAIMAR, EN AMENANT UN JOUR DE PENTECÔTE UN ENFANT POUR ÊTRE MOINE A SAINT AUBIN, FAIT DON A L'ABBAYE D'UN CENS DE DOUZE SOUS.
Carta de censu quem donavit Sancto Albino Maria, uxor Haimardi.

Die sancto Pentecostes, Maria Haimardi et Piscis, filia ejus, venientes in capitulum Beati Albini cum pluribus amicis suis, obtulerunt Deo et sancto Albino puerum quendam, Johannem nomine, quem ipsa Maria educaverat ab infantia, tradentes eum in manum Girardi abbatis sub regulari institutione nutriendum, qui pro animabus earum et precipue pro anima Rainaldi Burgevini, qni ejusdem Piscis maritus fuerat, jugiter in monasterio omnipotenti Deo deserviret. In eodem capitulo, donavit supradicta Maria Sancto Albino et monachis ejus pro puero duodecim solidos de annotino censu, futuros eorum in sempiternum, quos Paganus, gener Vaslini presbiteri et Herveus, frater Pirenis, atque Warinus mercerius maritus Leeardis, de tribus arpennis vinearum, ad festivitatem beati Albini quæ de transitu illius agitur, annis ei singulis persolvebant. De qua donatione fidejussorem tradidit Isembardum de Ambazia, generum suum, Girardo abbati, ut si aliqua exinde adversus eos insurrexerit calumpnia, ipse memoratum censum monachis Sancti Albini omni tempore vite sue ab universis calumpniis penitus adquietet. Hoc viderunt et audierunt de parte nostra: Rotbertus prepositus, Hainricus sartor, Rainaldus Recordellus, Arturius closerius. Ex altera parte: Giraldus prepositus, Landricus de Ambazia, Isembardus frater ejus, qui est fidejussor, Fulcho filius Otberti, Widdo Babion, Glehoardus.

ANGERS 99

LXXXIV. (E. 53.)
1113, v. s., 4 janvier.
NOTICE DES DONS DE FOULQUES LE JEUNE A L'AUMONERIE DE SAINT- AUBIN.
(Pièce ajoutée au Cartulaire et publiée d'après l'original portant le signum de Foulques. Archives de Maine-et-Loire, H .114, fol . 80.)

[23] Fulcho Junior comes1, Fulchonis comitis filius, frater Martelli Junioris, donavit Deo et Sancto Albino, pro anima patris sui ac predecessorum suorum et pro sua anima, in opus pauperum, consuetudinem illam quam habebat in elemosina Sancti Albini, id est banagium de proprio cellario elemosinarii. Dedit etiam consuetudinem jaleagii quam habebat in cellario dominico monachorum. Hoc itaque donum, quemadmodum supradictum est, fecit idem Fulcho in opus pauperum per manum Harduini elemosinarii Sancti Albini, quem etiam ex eodem dono cum cirotheca quadam, que reservatur apud nos in testimonium hujus rei, propria manu investivit. Quod ille suscipiens pedibus ejus humiliter se prostravit, videlicet ut etiam hoc sempiternum memoriale fieret, et doni hujus foret indeficiens firmamentum. Actum est hoc Andecavis, in domo Gotfridi de Blazone, capellani comitis, anno incarnationis dominice M C XIII, indictione Vl, ll nonas januarii. Presentibus testibus idoneis quorum nomina infra habentur: Gaufridus de Blazone, capellanus comitis, Archaloius, Harduinus, camerarius comitis, Arnulfus Restivus, cellararius ejus, Guillelmus de Lochun et Thescendis, uxor ejus, Aufredus pelletarius. De monachis: Harduinus elemosinarius, Guarnerius secretarius. Signum Fulchonis comi tis