(A). CARTAE COMITUM ANDECAVENSIUM1

I. (A. 1.) 1037, Angers. NOTICE DANS LAQUELLE LES MOINES DE SAINT-AUBIN, APRÈS AVOIR RELATÉ LA NAISSANCE DE GEOFFROY MARTEL EN 1107, LA FONDATION DE LA FORTERESSE DE CHATEAU-GONTIER PAR FOULQUES NERRA A BAZOUGES, ACQUIS DE SAINT-AUBIN ENTRE 988 ET 994, ET LE DON DE CETTE PLACE A RENAUD YVON, FINISSENT PAR DIRE COHMENT L'ABBÉ GAUTIER, AYANT CÉDÉ UN QUART DE SES DROITS SUR BAZOUGES A RENAUD, CELUI-CI S'ENGAGE A TENIR LE FIEF ENTIER A FOI ET HOMMAGE DE L'ABBÉ.

Carta Fulchonis comitis de castro firmato in curte Basilicarum2.

Anno ab incarnatione Domini M VII, indictione V, Gaufridus Martellus natus est, et pater ejus Fulcho, nobilissimus comes Andecavorum, filius Gaufridi fortissimi comitis, qui cognominatus

2 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

est Grisia Gonella, firmavit castellum super Meduane fluvium in curte quae vocatur Basilicas, quam idem ante plurimos annos pro quadam curte, que nuncupatur Undanis villa1, in pago Belvacensi sita, Rainaldo abbati et monachis Sancti Albini commutaverat, eisque solidam et quietam cum omnibus ad ipsam pertinentibus in perpetuum possidendam tradiderat. Firmato itaque castello eoque ut poterat munito, ex nomine cujusdam villici sui illud castrum Gunterii appellavit. Sed quia elemosine quam, pro anima sua et patris sui Gauffridi et matris sue Adele, Sancto Albino contulerat, dampnum maximum intulisse videbatur, cum consilio procerum suorum statuit ut, sicut totum illud castrum in proprio jure Sancti Albini consisterit, ita de toto castro monachi ejusdem Sancti census et vendas habeant et sine ulla contradictione omni tempore quiete ac libere possideant. Post multum vero temporis, cum idem comes turrem non parvis sumptibus eodem castro edificare cepisset jamque in altum aliquantulum porrexisset, insurgentibus sibi guerris, principali largitate dedit castrum cuidam optimo militi, Rainaldo videlicet Yvonis, qui Castri turrem a comite inceptam augmentare studuit. De qua censum, jubente comite Sancto Albino, quoad vixit temporis, libentissime reddidit. Sed tamen comes, ut vir prudentissimus, ejusdem turris propriam dominationem sibi retinuit.

CHARTES DES COMTES D'ANJOU 3

Videns autem Rainaldus Yvonis quod infra castrum parum haberet et extra pene nichil possideret, petiit a Walterio, tunc temporis Sancti Albini abbate, ut in curte jam dicta aliquam intuitu misericordie sibi porcionem daret. Cunque abbas Gualterius ad hoc nullo modo flecti posset ut ejus peticioni assensum preberet, tandem rogatu tam prefati principis quam filii sui Gauffridi Martelli, et consilio tocius congregationis dedit ei quartam partem curtis Basilicae, tali quidem conditione ut ipsam dominus Castri Gunterii de abbate et capitulo Sancti Albini in fidelitatem hominagii teneat atque tres ejusdem curtis partes ex toto posse suo sicut fidelis homo et amicus ecclesie legitime custodiat et defendat.

Quod si forte Castrum Gunterii, deficientibus heredibus, in manum comitis iterum venerit, illa quarta pars predicte curtis in potestatem et dominium Sancti Albini cum omni integritate sine alicujus interpellatione personæ revertatur.

Actum Andecavis, apud monasterium Sancti Albini, in presentia illustris comitis Fulchonis et filii ejus Gauffridi Martelli, anno Domini M XXX Vll, indictione V.

Assistentibus in communi capitulo venerabilibus personis: Hucberto Andecavensi, Avisgaldo Cenomannensi episcopis1, Walterio abbate cum monachis suis, Warnerio priore, Sicbaldo, Johanne cantore, Haimerico de Sorgiis, Otbranno, Petro, Bernardo totoque conventu.

De clericis: Rainaldo, Bernardo, Goscelino, Marchoardo, Rotgerio, Lysoyo, Herberto.
De laicis: Suhardo de Credone, Tetbaldo de Blaizone, Goscelino de Sancta Maura, Gauslino Redonensi, Orricho de Chatalaunis, Alduino preposito, Girardo Calvello, Haimerico Divite.

4 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

De familia Sancti Albini: Giraldo, Wallerio, Frotmundo, Mauri, Gauffrido, Rainaldo multisque aliis.

Signum Fulchonis Signum Gauffridi comitis Martelli filii ejus1

II. (A. 2.) 966, 19 juin2. CHARTE PAR LAQUELLE GEOFFROY GRISEGONNELLE, EN RELATANT LA SUBSTITUTION A SAINT-AUBIN DES MOINES BÉNÉDICTINS AUX ANCIENS CHANOINES, ÉTABLIT WIDBOLD COMME PREMIER ABBÉ ET RÉSERVE AU COMTE D'ANJOU LE DROIT D'APPROUVER L'ÉLECTION DE SON SUCCESSEUR. (D'Achery, Spicilegium, VI, 4213.)

Carta Gaufridi Andecavensis comitis cui Grisea Gunnella cognomen fuit, de canonicis ejectis in monasterio Sancti Albini et monachili regula imposita et Widoldo abbate primo instituto.

Testificante veridica omnium Doctoris gentium lingua, novit omnium numerositas fidelium, quia Deus est qui operatur in uno-

CHARTES DES COMTES D'ANJOU 5

quoque homine et velle et posse pro bona voluntate. Bonæ quippe voluntatis initia misericordis et miseratoris Dei, gratuita præveniente gratia, dum saluberrimæ devotionis propagantur prærogativa, ad potioris tandem meriti, scilicet optimæ operationis perducuntur effectum, cum ea constiterit stabilimento perfectionis hujusmodi rerum sumpsisse affectum. Namque cum sapientissimi Salomonis sententia doceamur, quia omnis laus in fine canatur, illa potissimum evangelica monitione qua dicitur: "Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit." Superiori sententiæ concinenti operam dedisse nos congruit bona, ut diximus, operationis effectui. Scimus quoque quia, ul ait præfatus apostolus: "Omnes nos manifestari oportet ante tribunal Christi ut recipiat unusquisque sive bonum sive mnlum prout gessit." Hæc ita sese habere cum nemo qui dubitaverit, non tam salubre quam necessarium unicuique dinoscitur esse fidelium, pro se quemque niti, neque de die in diem differri, præsertim cum noverimus quia stat sua cuique dies, et breve et inreparabile tempus omnibus est vitæ; et, ut ait Sapientis sententia: "Omnes morimur et in gaudium volumus venire." Quod profecto gaudium certum habemus nequaquam nos posse adipisci sine bonorum operum adimpletione, quia: "Quæ seminaverit homo, hæc et metet, et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet, ut et qui metit et qui seminat simul gaudeant in vitam aeternam." Hæc divina hortamenta, ego, in Dei nomine, Gautfredus, gratia Dei et senioris mei domni Hugonis largitione, Andecavorum comes, considerans et de Dei et sanctorum ejus indulgentina præsumendo confidens et confidendo præsumens, aliquod mihi in aeterna vita retributionis providere decrevi commodum, assentienteque fratre meo Widone abbate, monasticæ religionis perfectionem secus eamdem tam ipse quam ego statuere decrevimus

6 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

Andecavorum urbem. Fama denique fertur priscls olim temporibus in monasterio Sancti Albini eamdem floruisse; sed quia id evidentibus minime declaratur indiciis, nihil nostrum interest lloruerit utrum an non.

Illud notum esse volumus omnibus sanctæ Dei ecclesiæ fidelibus, quia in hac re bonam operandi a Deo percipientes voluntatem, statuimus in primis, pro remedio animæ senioris nostri domni Hugonis, præsentis Francorum ducis, seu pro patris matrisque ejus animæ itidem redemptione, necnon causa adjutorii animæ patris mei Fulconis, matris quoque meæ Gerbergæ, in prædicto cenobio Sancti Albini monachilis ordinis perfectionem, eliminata, quæ in eodem loco non dominicis hactenus, sed suis secularibus vacaverit lucris, canonicali congregatione. Præfecimus quoque fratribus ejusdem loci boni testimonii bonæque conversationis abbatem, nomine Widbauldum, qui dominico gregi velut bonus pastor diebus suis insistat, et post obitum quandoque ipsius, cum nostro generisque nostri futuri assensu, successor ei, qui a fratribus ejusdem loci electionis privilegio aptus inventus fuerit, substituatur.

Terram quoque quæ eidem abbatiæ subjacere dinoscitur ad integrum reddimus, quamque adhuc invenire poterimus, adjungere studebimus, quatenus misericordia pii Redemptoris mihi Gaufrido, secularium bellorum turbinibus occupato, opem auxilii sui concedat propitius; sicque me, intercedente beato Albino, ejusdem protegat gratia, ut quandoque corpore exutus eorumdem monachorum orationibus adjutus ad celestia regna pervenire valeam absolutus. Concedimus quoque eisdem monachis ut nulla in eorum terra vicaricia dominetur potestas, nisi de furto aut homicidio seu incendio.

Et ut hoc scriptum inconvulsæ integritalis solidum vigorem obtineat, manibus domni et senioris mei Francorum principis Hugonis roborandum, manibus quoque procerum ejus flrmandum obtulimus.

Si quis autem, quod fieri non credo, si ego ipse aut ullus deheredibus meis, vel de progenie mea, seu cupiditate terreni

CHARTES DES COMTES D'ANJOU 7

honoris, vel cupiditate alicujus pecuniæ, aut per seipsum aut per suos, aut per extraneos, contra hanc firmitatis securitatem ut eam infringat aliquo ingenio venire tentaverit, inprimis iram Dei omnipotentis, quisquis ille fuerit, incurrat, et cum Juda traditore damnationem accipiat.

Similiter et hoc patiatur quisquis volueril stipendia fratrum usurpare, et si quis præsumpserit aliquam injuriam fratribus ejusdem loci inferre, et ter ammonitus, nisi resipuerit, quadrigennio communione privetur. Si autem, quod absit, induruerit, perpetuo anathemate feriatur, nisi forte ab ipsis fratribus digna satisfactione delinitis recipi mereatur. Signum Hugonis, Francorum ducis1.

Signum Gaufridi comitis, qui hanc privilegiam fieri jussit et aifirmare rogavit.

S. Widonis abbatis.
S. Nefingi Andecavorum episcopi.
S. Widdonis Suessionensis episcopi.
S. Arduini Turonorum archiepiscopi.
S. Roberti comitis Trecassinorum.
S. Alberici Aurelianensis vicecomitis.
S. Waldrici Suessionis comitis.

[Première colonne:] S. Hugonis. S. Sucherii. S. Walaranni. S. Roberti. S. Vicarii. S. Warini. S. Griferii. S. Hilgerii. S. Goulfi.

[Deuxième colonne :] S. Milonis. S. Hilduini. S. Walterii. S. Rainaldi. S. Gualterii. S. Widdoni. S. Baldrici. S. Gaufridi. S. Rodulfi.

III. (A.3.) 974, 6 mars, Angers. CHARTE PAR LAQUELLE LA COMTESSE ADELE FAIT DON A SAINT-AUBIN DE SES DOMAINES

8 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

HÉRÉDITAIRES ET DE TOUS SES ACQUÊTS. (Original avec croix autographes aux Archives de Maine-et-Loire, H. 100, 73.)

Carta donationis quam fecit Adela, Andegavensis comitissa, Sancto Albino de curte que nominatur Undanis villa, in pago Belvacensi, et de Insula Montis, prope civitatem Andegavim, cum capella Sancti Hilarii et de ecclesia de Regina et de ecclesia Alodos et de quinque arpennis vinee in prospectu civitatis Andecave1.

Cum pervigiles nos obitus nostri adventum expectare jubeat Dominus tunc potissimum vigilare debemus quando nobis vicinius imminere mortem cognoscimus. Idcirco in Evangelio hortatur et incertam horam sui adventus demonstrat cum dicit: "Videte, vigilate, quoniam nescitis qua hora Dominus veniet." Precavendum est igitur; et, ut Sapientia dicit: "Quodcumque possumus in Dei servitio et pro ejus amore agendum; quia post mortem nemo in infernum confitebitur Domino, nec locus bona operandi restabit; sed quod quisque ad presens executus fuerit, illic certam recipiet vicissitudinem sive boni sive mali."

Quapropter ego Adela, nequaquam meorum actuum confidentiam habens, sed in solius Dei misericordia totam spem et confidentiam ponens et sanctorum ejus suffragia deposcens, in extremis circumvallantibus angustiis constituta, ad ipsius Redemptoris Nostri pietatem et ejus dilectissimi antistitis Albini pre ceteris confugiens, res hereditarias mei juris quas vel a parentibus seu a seniore meo Gauzfredo comite adquirere potui, ipsi sancti confessori Albino contrado, sperans et pro certo credrns, ut legitur: "Non habentes velamrn amplexentur lapides, ipsius juvamine a peccatorum nexibus eripi et æterne vite remunerationem me posse promereri."

Dono igitur illi curtem a parentibus traditam, sitam in pago Belvacinse, que vocatur Hundanis villa, cum terris cultis et incultis, villulis, mancipiis utriusque sexus, pratis, silvis, aquis aquarumque discursibus, molendinis, et cum duabus ecclesiis,

10 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

argenti daret et, tam de ecclesia quam de mansulo quodam, Croiaco nomine, et omnibus que ad ipsam pertinent ut supra jam dictum est, supradictus Raynardus, cum consensu senioris sui, Odonis comitis, prefatam donationem firmam adsentiret. Et ut haec donatio perhennem obtineat vigorem, statuimus censum annuatim solidos duos illi persolvere vel successoribus ejus, nec a prefato loco amplius requiratur.
Sigmum Raynardi calumpniatoris.
Signum Raynaldi, episcopi Andegavensis.
Signum Raynaldi vicecomitis, patris ejus.
Signum Sulpitii.
Signum Heriberti comitis.
Signum Gauzfredi vicecomitis.
Signum Harduini, episcopi Turonensis.
[cross] Signum Odonis comitis, qui hanc donationem fieri jussit.
Data mense martio, anno vicesimo tertio regnante Lothario rege, in placito publico Andegavis civitatis.
Rotbertus scripsit et subscripsit.
Anno ab incarnatione Domini D CCCC LXXIIII, indictione I, II nonas supradicti mensis1.

IV. (A.4.) 1007-10262. CHARTE PAR LAQUELLE FOULQUES NERRA RENONCE A TOUS SES DROITS COUTUMIERS SUR LES TERRES DE L'ABBAYE.

(Original scellé aux Archives de Maine-et-Loire, H. 170.)

Carta quam facit facere Fulco, comes Andecavensis, filius Gaufridi Grisee Gunnelle, de perdonatis consuetudinibus terrarum Sancti Albini 3.

In Dei nomine. Ego Fulcho, Andegavorum comes, volo fore percognitum omni-

CHARTES DES COMTES D'ANJOU 11

bus sancte Dei Ecclesie fidelibus maximeque successoribus meis in meo honore, quia adiit meam presentiam abbas Sancti Albini Hucbertus, deprecans humiliter uti consuetudines, quas in terra Sancti Albini videbar habere, omnino perdonarem. Quod ego, pro Dei amore, et pro redemptione anime patris mei Goffredi atque matris mee Adele, et pro salute mea necnon pro [in]columitate filii mei Goffredi, libentissime feci eique ad votum cuncta que postulavit in curia nostrorum fidelium indulsi. Igitur iste sunt ille terre Sancti Albini de quibus omnes meas consuetudines perdono: id est media pars de curte, que vocatur Chirriacus, et mansile de Calgiaco, et mansile de Calviniaco, et terra que vocatur Alodos. Et he sunt consuetudines quas perdono: bannum, carruacum, corvatas, biduanum et omnem vicariam, cum omni consuetudine, perdono, ita ut nullus vicarius, neque meus, neque alterius, in predictis terris, neque in bosco, neque in plano, neque in aqua, ullam consuetudinem habeat, excepto quod homines Sancti Albini, ab abbate summoniti convenienter, contra hostes in exercitum meum ibunt. Iterum in eadem perdonatione mitto Campiniacum curtem, videlicet sitam inter Sartam et Meduanam, sed de tribus consuetudinibus, medietatem retineo: id est de homicidio, de rapto, de incendio, in predicto Campiniaco. Ut igitur hec perdonatio firma stabilis sit in mea vita et in tempore futuro aput omnes successores meos maneat manibus

12 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

propriis adfirmare decrevimus manibusque fidelium nostrorum roborari jussimus1.

S. Fulconis comitis. S. Suhnrdi militis. S Fulchoii vicecomitis. S. Aymerici Ladent. S. Ulgerii. S. Gauzlini Redonensis. S. Tetbaldi. S. Cadilonis.

IV bis. 1007-l026. CHARTE PAR LAQUELLE FOULQUES NERRA RENONCE A TOUS SES DROITS COUTUMIERS SUR LES TERRES DE L'ABBAYE. (Copies du XIIe siècle aux Archives de Maine-et Loire, H. 170; vidimus de 1276 aux Archives Nationales, Layettes du Trésor des Chartes, J. 178, no 38.)

In Dei nomine. Ego Fulco, Andegnvorum comes, volo fore percognitum omnibus sancte Dei Ecclesie fidelibus maximeque successoribus meis in meo honore, quia adiit meam presenciam abbas Sancti Albini, Hucbertus, deprecans humiliter uti consuetudines, quas in terra Sancti Albini videbar habere, omnino perdonarem. Quod ego, pro Dei amore, et pro redemptione anime patris mei Goffredi atque matris mee Adele, et pro salute mea necnon pro incolumitate filii mei Goffredi, libentissime feci, eique ad votum cuncta que postulavit in curia nostra et nostrorum fidelium indulsi. Igitur iste sunt terre Sancti Albini de quibus omnes meas consuetudines perdono: curtis, que vocatur Chyrriacus, et mansile de Calgiaco, et mansile de Calviniaco, et terra que vocatur Alodos, Sabiacum etiam et mansile quod Prunarii dicitur, et mansile de Foresta in ista perdonatione mitto. Et he sunt consuetudines quns integre perdono videlicet: bannum, carruacum, corvatas, forragium et omnem vicariam, cum omni consuetudine, perdono, ita ut nullus vicarius, neque meus, neque alterius, in predictis terris, neque in bosco, neque in

CHARTES DES COMTES D'ANJOU 13

plano, neque in aqua, ullam consuetudinem habeat; excepto quod homines Sancti Albini, ab abbate convenienter submoniti, contra hostes in exercitum meum ibunt. Iterum in supradicta perdonatione mitto mansile de Vallibus et Curtem Campiniaci, que inter Sartam et Meduanam sita est; sed in supradicto Campininco, de tribus consuetudinibus, medietatem retineo: id est de homicidio, de rapto, de incendio. Ut igitur hec perdonatio nostra firma et stabilis sit in vita mea et in tempore futuro, aput omnes successores meos, inviolabilis maneat, sigilli mei auctoritate communiri feci, et signo manu mea propria facto, scriptum presens adnotavi necnon signis fidelium nostrorum, qui tunc intererant jussimus roborari. (Première colonne:) S. Fulconis comitis. S. Suhardi militis. S.Fulchoii vicecomitis. S. Haymerici Ladenz. (Deuxième colonne:) S. Ulgerii. S. Gallini Redonensis. S. Tetbaldi. S. Cadilonis.

V. (A.5.) 1040-1060. NOTICE DE LA SENTENCE RENDUE AU PROFIT DE SAINT-AUBIN PAR GEOFFROY MARTEL CONTRE AUDOUIN, SON PRÉVOT, DANS LAQUELLE IL EST CONSTATÉ QUE NUL, SAUF L ABBAYE, N'A DE DROIT SUR L'ILE DU MONT. (Archives de Maine-et-Loire, H. 100, fol. 74; pancarte du XIe siècle.)

Carta quam facere fecit Gaufridus Martellus de insula Montis, quod nec ipse nec aliquis homo in ea ullum consuetudinem habeat.

Tempore quo Gauffridus, comes Andecavorum, imperii apicem prospere regebat, eodem die Walterius, abba cenobii Sancti AlbiniAndecavensis, gregem sibi commissum feliciter gubernabat. Ejusdem comitis Gaufredi prepositus, Hilduinus nomine, quadam die triginta dominicas vassas senioris sui comitis, sicut semper invidiose ac injuriose contra locum Sancti Albini quicquid acturus esset agebat, jussit in insulam Montis induci, ut a famulis Snncti Albini eiusque monachorum custodirentur ibi, affirmans consuetudine ibidem pastum habuisse.

14 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

Sed monachi, hoc audito, tristes valde effecti, quia injustam consuetudinem sibi impositam jure proprio videbant, jusserunt famulos suos animalia invadere, atque recludere intro ubi ruminantes tribus diebus et tribus noctibus non manducaverunt nec biberunt.

De qua igitur injuria monachi sibi illata placitum generale terminaverunt ante comitem Gauffridum ac curiales suos judices, inter quos autem fuit Hilduinus prepositus cum suis falsis testibus.

Affuerunt etiam duo, Gauffridus exprepositus, filius Bernonis quondam prepositi, et Eubrardus exprepositus, qui omnes antiquitus bene noverant consuetudines Andecavinas quosque ipse adbibuerat in testimonium hujus rei.

Hi vero audenter audientibus cunctis convicerunt eum et affirmaverunt numquam fuisse consuetudinem nec se vidisse nec audisse insuper etiam ibi nec quicquam cujusquam consuetudinis esse nec fuisse.

Tunc quoque comes Gauffridus sue sententie veritatem palam omnibus audientibus placitum istud protulit, dicens: Ego recognosco vere non solum consuetudinem non fuisse istam, sed nec patrem meum nec me habuisse nec audisse nec vidisse nichil consuetudinis cujusquam in insula Montis que proprii juris est Sancti Albini.

Hac voce audita, Hilduinus, convictus comitali ac Francorum judicio sicut falsus calumniator, rubore magno confusus, discessit.

Post hec autem jussit Comes e[j]ici animalia ab insula ac judicavit et definivit ut monachi Sancti Albini sua jura tuta et quieta teneant ab omnibus perturbationibus perpetualiter. Quo circa nota sint hec omnibus successoribus nostris ut quod legali ac recto judicio antecessorum judicatum est ac definitum atque vero testimonio comprobatum injustum et malum fuisse amplius prevalere non permittant.

CHARTES DES COMTES D'ANJOU 15

VI. (A. 6.) 1063-1064. NOTICE DE L'ABANDON CONSENTI PAR GEOFFROY MARTEL DE SON DROIT A FAIRE GARDER SES CHATEAUX. Carta quam fecit facere Gaufridus Martellus, comes Andecavensis, de perdonatione custodie castellorum.

... [3]1 renuit ideorecipere abbatiam, dicens se non ad castella principum, sed ad domum Dei venisse custodiendam. Hoc cum vidisset comes Goffridus, qui ad hoc venire fecerat, illum ut cure preficeret animarum, recognoscens per se et per circunstantium dicta hoc non esse officium monachorum, audientibus qui ibi adernnt et pro remedio anime sue et parentum suorum, Deo et Sancto Albino et ejus monachis illam perdonavit et in posterum quietam clamavit, promisitque abbati suum consilium et adjutorium ad tenendam in virtute Dei domum. Tali igitur modo abbas Theodoricus abbatiam recepit et ab illa die firma et incommutabilis predicta remissis perduravit. Et donationi istius consuetudinis affuerunt et eam laudaverunt testes subinserti: Albertus, abbas Majoris Monasterii, et, de monachis suis, Burchardus, Goffridus, Tetbaudus, Adraldus, abbas Sancti Nicholai et Radulfus ejus monachus.

De clericis: Domnus episcopus Eusebius, Goslenus decanus, Rainaldus archidiaconus, Girardus cantor, Landricus archidiaconus, Fulcoicus capellanus, Goffridus Rotundellus, Bernardus canonicus, Rotbertus de Chantociaco, Radulfus de Alvertia.

De Iaicis: Adelardus de Castro Gunterii, Goffridus Crassus, Hilduinus prepositus, Rotbertus filius Frotberii, Walterius de Aquaria.

De familia Sancti Albini: Hainbertus et duo filii ejus, Hildemanus et Odo canonicus, Archembaudus prepositus, Ermenbertus, Harierius cocus, Ramnldus Carbonellus, Goscelinus cocus, Mori-

16 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

nus Salvagius, Frotmundus Aquila, Bernerius cellararius, Bernerius secretarius, Rannulfus Russellus et alii plures, quos hic scribere non duxi necessarium. Sig num Gau fridi comi tis

VII. (A. 7.) 1067, 4 avril - 1070, 12 juin. NOTICE DANS LAQUELLE LES MOINES DE SAINT-AUBIN RELATENT L'AUTORISATION DONNÉE A L'ABBAYE PAR GEOFFROY MARTEL DE PRENDRE DU BOIS SUR SES TERRES, ET LA RATIFICATION DE CE DON PAR FOULQUES LE RÉCHIN.

Carta de donatione bosci quem dedit Gaufridus Martellus, comes Andecavensis, Deo et Sancto Albino, prece Balduini monachi et elemosinarii.

Andecavorum comes, Gaufridus nomine, filius Fulconis, donavit Deo et Sancto Albino in perpetuum, prece Balduini monachi et elemosinarii Sancti Albini, pro anima patris sui cujus capellanus fuerat et sua, de bosco suo ad calefaciendos pauperes ac domos eorum faciendas. Quercus etiam que in agris sparsim erant et de quibus ei querimoniam fecerant quia ad agros pauperum colendos nocebant, succidi precepit, nam sine jussione sua, quia de foresta sua erant, minime poterat fieri.

Sed illo mortuo, tandem Fulco, nepos ejus minor, ei in honorem successit. Qui, cum quadam die transiret juxta agros aelemosinarii ubi quercus incise erant ut morerentur, persuaserunt ei quidam de militibus suis, sicut mos talium est, quia de hoc monachos gravare posset.

Perveniens Andecave, continuo vocavit abbatem Otbrannum, ut rectum ei faceret de incisis et mortuis querquibus. Advenerunt igitur predictus abbas Sancti Albini et Balduinus elemosinarius in capitolium Sancti Mauricii, ubi Fulco comes et Eusebius episcopus et Sego, abbas Sancti Florentii, et alii complures de hac re judicaturi convenerant, et cum de hac re nimium vellet eos

CHARTES DES COMTES D'ANJOU 17

inculpare et forisfactum suum quantum alcius posset ab eis repetere, habuerunt inde testem ipsum etiam forestarium suum, Adhelardum scilicet nomine, quod ejus avunculus, sicut supra diximus, eas succidi preceperat. Quod audientes qui aderant, pari assensu judicaverunt quia quod avunculus suus fecerat ipse auctorizare deberet. Quod et fecit.

His testibus quorum nomina infenus subscripta sunt: Rotbertus, decanus Sancti Mauricii, et Gaufridus cantor, et Raginaldus archidiaconus, et Normannus de Carcere, et Aldulfus, prepositus Sancti Albini.

VIII. (A. 8.) 1087, 22 décembre, Angers. NOTICE DANS LAQUELLE LES MOINES DE SAINT-AUBIN, EN RELATANT DIVERSES EXACTIONS COMMISES PAR FOULQUES LE RÉCHIN A LEUR EGARD, CONSTATENT L'ENGAGEMENT PRIS PAR LUI DE NE PAS LES RENOUVELER.

Carta quam fecit facere Fulco Junior, comes Andecavensis, de emendatione torture quam fecit in terris Sancti Albini.

Quoniam, frigescente caritate, filii iniquitatis temporaliter multiplicantur et vigent, ea que antiqui patres animabus suis consulentes servis Dei et ecclesiis donavere, immoderata rapacitatissue ingluvie eripere vel defraudari moliuntur, quorum perversis machinationibus pro posse nostro obsistere cupientes, rerum gesta nostrarum cartularum memorie commendamus. Ne igitur cujusdam facti veritas posteritatem nostram lateat, huic membrane concredimus.

Fulco, Andecavensium comes, Gaufridi Martelli videlicet nepos, quod nullus antecessor fecerat, in terris nostris semel hujusmodi maliciam exercuit. De uno quoque bove sex denarios, de vaca quatuor, de asino duos, de porco unum, de ove vel capra obolum eripere precepit, unde usque ad duodecim librascoadunavere ministri.

Quo facto, vehementer indoluimus, verentes illud in consuetudinem versum futuris postmodum nociturum, et usque adeo

18 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

doloris inolevit mestitia, quod pene noster abbas derelicta recessit abbatia cum servis suis, Dei opitulante misericordia. Supradictus comes facti penitens tandem resipuit et ad Sancti Albini ecclesiam quod male gesserat emendaturus venit. Forfactum itaque in manu domni abbatis Girardi emendavit et emendationis plegium misit, pollicitus nunquam se in monachos nostros tale facinus commissurum.

Hujus rei testes sunt: Hugo de Sancta Mora, Helias de Fecia, Petrus siniscalcus, Pippinus de Raderio, Seibrannus constabularius, Giraldus filius Andefredi, Girardus Follulus prepositus.

De famulis monachorum: Aldulfus prepositus, Haimmarus Malus Parvulus, Rotbertus de Treviis, Rannulfus Russellus, Hilarius frater Aldulfi, Gaufridus puerulus, frater Helie de Fecia, quem tunc monachi nutriebant, et alii multi. In crastino autem, in restauratione dampni nostri scifum argenteum pensantem septem marchas per prepositum suum Girardum Follulum et Hugonem, canonicum Sancti Laudi, nobis transmisit, quem totius capituli vidimus monachi. Et ut emendationis notitia firmior haberetur, salmonem dedit quem in refectorio comedimus. Actum Andecavis, in clacistra infirmorum, anno ab incarnatione Domini M LXXX Vll, Xl kalendas januarii.

IX. (A.9.) 1139, 25 août, Saint-Laud, près Angers. NOTICE DE LA REVENDICATION DONT LA VILLA PRLSCINIACUS1 FUT L'OBJET ET DE LA SENTENCE DE GEOFFROY PLANTAGENET QUI EN MAIN-

CHARTES DES COMTES D'ANJOU

TIENT LA PROPRIÉTÉ A L'ABBAYE. (Copie plus récente que le corps du Cartulaire.) Carta Gaufridi comitis, filii Fulchonis Iherosolimorum regis, de judicio quod fecit de Priscinniaco.

Notum sit presentibus et futuris quod, defuncto Rotberto filio Rainaldi, venit quidam miles de Vieriis, nomine Gosbertus Alelini, ad domnum Gaufridum, Andecavorum comitem, et clamavit in curia ejus adversus Rotbertum abbatem et monachos Sancti Albini terram que Priscinniacus appellatur.

Ad ipsum enim jure patrimonii illam pertinere per antecessores suos asserebat, Joscelinum scilicet archidiaconum et Rainardum decanum, qui ante multos annos eandem terram de Sancto Albino longo tempore tenuerant et nominatim per Rainardum decanum qui duas olim filias habuit, quarum primogenitam Rotbertus, filius Rainaldi, uxorem duxit, sed sine liberis defuncta fuit, juniorem vero filiam ipse Gosbertus adhuc viventem in conjugium habebat, per quam se juste clamaro terram de Priscinniaco dicebat, et ut eum abbas de ipsa investire importune instabat, tunc abbas Rotbertus et monachi qui cum illo erant protulerunt cartam magne antiquitatis in qua scriptum erat quod Walterius abbas1 et commune Sancti Albini capitulum memoratam terram Joscelino archidiacono antiquitus concesserant, tali quidem conditione ut eam in vita sua tantummodo haberet, et, post ejus obitum, ad jus et dominium Sancti Albini cum omni integritate rediret. Eodem similiter pacto Rainardus decanus eandem terram de abbate et capitulo Sancti Albini habuit atque ad possessionem monasterii, post ejus decessum, sine ulla contradictione rediit.

Auditis itaque comes his sermonibus, surrexit et secedens in locum secretum, vocavit secum domnum Ulgerium, Andecavensem episcopum, aliosque clarissimos viros ad faciendum judicium. Qui,utriusque partis narratione diligenter undique circumspecta, judicaverunt Gosbertum Alelini nichil juris habere in terra illa quam deposcebat, idcirco maxime quia illi per quos clamabat,

20 CARTULAIRE DE SAlNT-AUBIN

Goscelinus scilicet archidiaconus et Rainaldus decanus, terram de Priscinniaco non in patrimonium sed in beneficium de Sancto Albino et monachis ejus in vita sua, sicut jam dictum est, habuerunt.

Decretum autem in eodem judicio fuit quod si Gosberto Alelini et uxori ejus placeret, ad tollendam de illorum cordibus dubietatem, monachi Saucti Albini cartam suam secundum canones jurejurando probarent.

Nomina autem illorum qui hoc judicium fecerunt hec sunt: domnus Gauftidus comes, filius Fulchonis Jerosolimitani regis, domnus Ulgerius, Andecavensis episcopus, Matheus, abbas Sancti Florentii, Thomas, capellanus comitis, Gaufridus de Raimoforti, Pipinus prepositus, Witerdus de Buignone, Galvanius de Troata, Gaufridus de Pocionaria. Hoc autem judicium in capitulo Sancti Laudi factum recitavit ipse Gaufridus comes in claustro ejusdem Sancti coram superius nominatis personis, anno Domini Mo Co XXXmo VIIIIo, indictione secunda, IX kalendas septembris. Videntibus et audientibus idoneis testibus quorum hic nomina subscripsimus: Rotberto, abbate Sancti Albini, cum quibusdam de monachis suis, Brientio videlicet elemosinario, Gaufrido thesaurario, Christiano de Sancto Maurilio.

De clericis: magistro Guidonio, capellano episcopi.

De laicis: Galvanio de Chimilliaco aliisque plurimis.

De famulis monachorum: Benedicto sactimerio, Peregrino cellarario, Adelardo de elemosina, Wainnardo de sartrinno.