LES PONTS-DE-CÉ 157

[J.] CARTAE DE SAIACO

CXXX. (J. 1.)
1003, 2 septembre-23 octobre.
CHARTE DANS LAQUELLE L'ÉVÊQUE RENAUD RELATE LA CONSTRUCTION ET LA CONSÉCRATION DE L'EGLISE DE SAINT-AUBIN DES PONTS-DE-CÉ.
Carta de constructione et dedicatione ecclesie de Saiaco1.

[43] [Chi-rho.] Anno septimo regnante Rotberto rege, episcopatumque optinente trigesimum annum optimo viro Rainaldo episcopo, in pastoralique regimine tertio videlicet anno desudanti abbati Unberto, constructa est ac condita ecclesia ab ipso videlicet venerabili viro, abbati Unberto, suisque in Christo fidelissimis monachis, spontaneo voto in honorem Domini nostri et Salvatoris mundi, necne et gloriose ejus genitricis Marie preclarissimoque ejus confessore Albino, super ripam Ligerim, in villa que vulgo vocatur Saiaco.

Quod ego, in Dei nomine indignus peccator quamvis nominatus episcopus, Rainaldus, per obsecrationem et supplicationem venerabilis Unberti abbatis, suorumque sub norma patris Benedicti degentium monachorum, ad dedicandam hujus ecclesie causa sum adrogatus.

Ego vero, pro Dei amore et pro remedium anime genitoris mei, necne et genitricis, seu et mee anime redemptionis, illorum postulationi assensi, quam et dedicavi.

Hoc autem volo ut et notum sit omnibus sancte Dei [ecclesie] fidelibus, clericis sive laicis, necnon et nostris successoribus, ut si post obitum meum aut post obitum Unberti abbatis, aliquis tergiversator aut ipse abbas aut aliquis ejus successor, abbas videlicet illius loci, aut monachi aut quilibet Dei inimicus surrexerit

158 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

qui eam de potestate loci aut monachorum ibi Deo servientium abstulerit, vel rapere conaverit, vel qualiter rapta fuerit a loco adjutorium vel consilium dederit, inprimis iram Dei omnipotentis incurrat et sancte Dei genitricis et gloriose Virginis Marie et angelorum atque archangelorum seu et omnium agmina celestium, patriarcharumve et prophetarum, apostolorum scilicet et martyrum, confessorumque et virginum, dampnacioni subjaceat, et maledictionibus Jude incurrat morboque elefantino percussus intereat, et a liminibus sancte Dei ecclesie alienus existat, quisquis fuerit vel quilibet fuerint, et cum Datan et Abiron, quos terra vivos absorbuit, in Inferno demergantur, et eorum pars et consortium cum Diabolo fiat, eorumque carnes, quamdiu advixerint, scaturriri videantur, et cum cunctis spurcissimis et invalidis deputentur, et ut omnium naribus sint in fetore, et sint in inproperium omnium hominum, fiantque corruentes in conspectu occulorum omnium, vivique non quiescant et eorum anime requiem non inveniant.

Actum hoc in Andecava civitate, sub manu Fulconi comitis fratrisque ejus Mauricii comitis, eo quidem Fulcone ipso anno Iherusalem properante.

Ego quidem, indignus peccator, Rainaldus episcopus propria manu hanc cartulam firmavi et abbati et monachis roborandam tradidi.

S. Fulconis [cross] comitis. S. Rainaldi presulis [cross]. S. Fulcodii vicecomitis. S. Sigebrani. S. Ernulfi. S. Ansaldi. S. Tetbaldi. S. Gauslini. S. Gerbaldi. S. Bernardi. S. Gaufridi. S. Odonis. S. Arnardi. S. Widdonis. S. Lanberti. S. Etbonis. S. Randonis. S. Haimeci. S. Hervei. S. Walonis. S. Primoldi. S. Davidis. S. Bosonis. S. Alberti. S. Gauslini.

CXXXI. (J. 2.) 973, 28 avril.
CHARTE PAR LAQUELLE L'ÉVÊQUE NEFINGUS FAIT DON A SAINT-AUBIN DE LA MOITIÉ DU PORT

LES PONTS-DE-CE 159

D'ESME, AUJOURD'HUI SAINT-MAURILLE DES PONTS-DE-CÉ, SITUÉ EN FACE DE CELUI DE SAINT-AUBIN DES PONTS-DE-CÉ.
Carta Nefingi, Andecavensis episcopi, qualiter donaverit dimidium portum Sancto Albino apud Saiacum1.

Ego, in Dei nomine, Nefingus, gloriose sedis Andecavensis ecclesie presul, gratia quoque Dei et misericordia humilis sacerdos et pontifex, quasi mundum animal ruminans et ungulam dividens, divinarum scilicet scripturarum seriem mente revolvens, et que in eis imitanda sunt valde subtiliter animo discernens, inveni in illis quantum quisque providere et prospicere sibi debet in presenti, adhuc libero utens arbitrio, que possint prodesse anime in futuro quadam inmortalitate sine fine potiture, quando solus cum solo Deo rationem ante tribunal Christi redditurus est de omnibus que gessit, sive bonum sive malum. Hoc sepe discutiens et mecum retractans, quoniam non invenitur amicus fidelis post mortem hujus corporis, quod expertus sum de multis, ipso, ut credo, celorum Domino inspirante, cepi cogitare id bonum et Deo placitum esse, ut aliquid de his que in meo jure episcopali more deciderant, loco Sancti Albini, qui in prospectu prefate civitatis est Orientem versus, et fratribus ibidem sub regula sancti patris Benedicti degentibus, fortissimo duce ac nominatissimo in universo mundo comite, domno Gaufrido, ac ejusdem cenobii reverendo abbate, domno Alberto prudenter satis et suppliciter suggerentibus, conferre deberem. Huic autem cessioni nostre assensum prebuerunt nostre sedis optimi quique clerici, potentissimi quoque milites laici. Est autem hoc quod predicto loco, pro anime mee remedio et premio eterno, trado ab hodierna die et deinceps, et concedo dimidius portus, in Ligeri fluvio, qui respicit ad villam que vooatur Esma, pendens ad portum Sancti Albini qui dicitur a Saiaco subtiliter providentes ut nullam inquietudinem vel oppressionem

160 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

habeant in aliqua ripa fluminis, nec alia aliqua navis discurrat illic unquam a ripa in ripa, nisi navis Sancti Albini. Ea autem ratione hoc feci ut, causa recognitionis, ecclesie nostre que est dicata Sancto Mauritio sociorumque celitus, in censum persolvant denarios duodecim annis singulis, missa eorumdem sanctorum, que est X kalendas octobris. Si vero de ipso censu tardi aut negligentes extiterint, licentiam habeant legaliter emendandi, et ipsum portum, quem de duobus fecimus unum, non perdant, salvo jure ecclesiastico. Si quis vero, quod non credimus, huic donationi nostre quoquo modo ausus fuerit contraire, inprimis iram Dei in die ire incurrat, nec in hoc seculo aut in futuro cum suis omnibus profitiat, sed cotidie in se ipso defitiat atque decrescat, et cum Jude traditore in Inferno consortium teneat atque possideat. Ut autem hec nostra datio et cessio firmior veriorque credatur, manu propria manibusque tam clericorum quam laicorum nobilium roborare decrevimus.
Actum Andecavis civitate publice.
[Chi-rho.] S. Nefingi episcopi . S. [cross] Gaufridi comitis. S. Rotgerius. S. Adtilinus. S. Haimericus. S. Arriustus. S. Haimericus. S. Arnulfus. S. Walterius. S. Warnerius. S. Hildemannus. S. Gaufredus. S. Warinus. S. Dodo. S. Bernerius. S. Ybertus S. Willelmus. S. Algerius. S. Joseph. Edom. Cadelo. Sutg[a]rdus. Fulcradus. Burcardus. Alveus. Frotmundus. Odo. Vuandelbertus. Data die IV kalendas mai, anno Lotharii regis XVIIII. Gozlinus (ruche). [Chi-rho.] Bertinus monachus scripsit hanc cartam.

CXXXII. (J. 3.)
S. d.
NOTICE DU DON DE TROIS QUARTIERS DE L'AIRE D'UN MOULIN FAIT A SAINT-AUBIN PAR LANBERGA, FEMME DE HARIER LE QUEUX.
Carta de tribus quarteriis aree molendini quos Lanberga, uxor Harierii coqui, donavit Sancto Albino apud Saiacum.

Lanberga, uxor Hairierii coqui, annuente Gelduino filio suo, dedit Deo et Sancto Albino et monachis ejus tres quarterios de

LES PONTS-DE-CE 161

area molendini quam habebat in doito de Raveio apud Saiacum; de ipsa area dimidia pars de maritagio ipsius quod ei Hucbertus, pater suus, dederat, tertia vero pars acatamentum suum de Harierii, mariti sui jam defuncti, fuerat; et pro hoc in capitulo Sancti Albini accepit sibi et anime patris sui Huberti, et mariti sui Harierii, et filii sui Harduini jam defuncti, benefitium et societatem Sancti Albini et monachorum. Testes sunt isti: Giraldus de Vallis, secundus maritus ejus, qui cum illa recepit benefitium, Rainaldus Burgevinus, Rotbertus cellararius, Drogo pistor, Barbotinus Caput Lupi, Warinus frater Aldulfi.

CXXXIII. (J. 4.)
1060-1081.
NOTICE DE LA RESTITUTION A SAINT-AUBIN DE BIENS USURPÉS SUR L'ABBAYE.
Carta de mansiunculis restitutit Sancto Albino quos Lisoius et Ricardus injuste tenuerat apud Saiacum.

Ebrardus monnarius de Saiaco, senectute jam pregravatus, manifestavit abbati Otbranno quod Lisoius et Richardus, filius Morini, tenebant apud Saiacum peduras terre quas predecessores illorum Sancto Albino et monachis ejus cum omni costuma defraudaverant, pro qua rededit ipse advocariam suam filio suo Johanni, de affirmanda veritate, si oporteret, post obitum suum, Lisoio et Richardo audientibus et nichil pro certo contradicere valentibus.

Quo peraucto ex tunc supradictus abbas sumpsit in dominio ipsas mansiunculas.

Testes sunt isti: Frotmundus Aquila, Mauricius de Saiaco, Haimarus Malspetit, Goscelinus, Andefridus Diabolus, Rainaldus Grandis.

CXXXIV. (J. 5.)
1060-1081.
NOTICE D'UN ACCORD INTERVENU ENTRE ÉRARD ET SES FRÈRES ET L'ABBAYE DE SAINT-AUBIN

162 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

RELATIVEMENT A LA POSSESSION DE L'ILE DES PONTS-DE-CÉ ET DE LA MOITIÉ DU MOULIN DE LIMELLE.
Carta de concordia quam fecerunt monachi Sancti Albini cum Airardo et fratribus ejus calumpniantibus insulam de Saiaco.

Filii Geraldi Presbiteri, Airardus et fratres ejus, Hilarius et Landricus, calumpniabantur monachis Sancti Albini insulam de Saiaco et medietatem molendini de Nitmerla et alias reiculas quas non duxi necessarium scribere singulas; ac de his omnibus, postquam eis sepe juste judicatum fuisset quod aut minime aut minimum rectum in hoc quod calumpniabantur haberent, fecerunt tandem talem concordiam cum monachis, quod clamaverunt illis quietam calumpniam, et monachi dederunt Airardo primogenito, aliorum fratrum auctoramento, centum solidatas edificamenti. De hac concordia et convenientia firmiter tenenda, dedit Airardus abbati Otbranno et monachis Sancti Albini plegios Heudonem de Blazono, Girardum Calvellum, Hilarium et Landricum fratres suos, et duos filios Andefredi, burgensis Sancti Albini, Bernerium et Giraldum.
Huic concordie affuerunt: Gaufridus, filius Fulchardi de Rupeforti, Hubertus monetarius, Goscelinus Quatuor Manus, Andefredus mercator et filii sui, Bernerius et Giraldus, Archembaldus prepositus, Aldulfus, Lisoius, Gaufridus Lunellus.

CXXXV. (J. 6.)
S. d.
CHIROGRAPHE RELATANT LES DONS FAITS A SAINT-AUBIN PAR FROMOND L'AIGLE ET LES CONCESSIONS DES MOINES A SON ÉGARD.
Cyrographum de rebus quas Frotmundus Aquila dedit Sancto Albino in vita et post mortem suam.

Cum omnium hominum animus sit istius nature ut omnia opera ipsorum memoriter nequeant retinere, solet a sapientibus fieri ut ea litteris mandent que vel ipsi oblivisci nolunt, vel ad notitiam posterorum transmittere volunt.

LES PONTS-DE-CE 163

Et nos, exempla eorum in quantum possumus sequentes, quandam convenientiam scripture tradimus que est inter monachos Sancti Albini et Frotmundum, qui ex familia Sancti est et fuit. Idem ipse Frotmundus, propter veram concordiam et amicitiam quam desiderat cum dominis suis monachis habere, donat Deo et Sancto Albino et monachis ejus omnia prata sua per medium que apud Saiacum habet, et quicquid in terra sua juxta eadem prata ipse et monachi adpratare poterunt, et de hoc donum super altare Sancti Albini manu propria ponit.
Preterea, aquas de Raveio, quas monachis calumpniabatur quietas, dimittit. Ceterarum vero rerum quas in manu sua retunet, Sanctum Albinum, dominum suum, heredem bono animo facit, si ipse non habens legalem heredem obierit.
Si vero quemlibet legitimum heredem habuerit, et ipse heres sine liberis mortuus fuerit, quicquid Frotmundus de fevo Sancti Albini sibi retinuerat et heredi suo reliquerat, solidum et quietum Sancto Albino remanebit.
Hanc autem donationem ideo facit ut iram monachorum, quam diu meruerat, tali modo mulceat, ob hoc devotius ab eis recipiendus, si repetere voluerit, sacrum ordinem monachorum.
Quando autem istud, Deo faciente, sanus vel eger facere temptaverit, centum solidos denariorum Sancto Albino dabit, aut tantum de rebus suis quod centum solidos valere possit. Nichilominus vero, reddet centum solidos denariorum, licet sine habitu monachorum moriatur.
Abbas vero et monachi, quia vident jam factum amicicie ipsorum amatorem, donant ei decem libras denariorum, quos eis debebat, et unum arpennum terre in fevo, cum reliquo fevo suo in quo domum faciat et hortum. Cibo etiam Sancti Albini vescetur per donum abbatis et monachorum, cum cetera familia, in hostali, interdum cum pro sua aliqua necessitate advenerit.
Hujus convenientie ab utraque parte testes sunt isti: Lambertus Episcopus, Audulfus, Andreas Peregrinus, Rannulfus Rusellus, Gauffridus Lunellus, Airardus, Haimarus Malspetit, Bernerius

164 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

cellararius, Gualterius et Rotbertus cellararii, Bernerius secretarius, Goscelinus, Archembaldus filius Martini, Barbotinus Capud Lupi, Gosfridus frater Lisoii, Arnulet filius Sicherii Varene.

CXXXVI. (J. 7.)
Vers 1060.
NOTICE DU DON D'UN ALLEU FAIT A SAINT-AUBIN PAR HÉBERT DE SURPONT.
Carta de alodo quem Herbertus de Super Pontem donavit Sancto Albino apud Saiacum.

Dum quelibet necessaria indigentibus damus, sua illis reddimus, non nostra largimus, atque secundum Apostoli dictum operantes bonum dum tempus habemus ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei culpas nostras ante Dei occulos misericordie visceribus redimimus.

Unde ego Herbertus, Dei ope indig[n]us, uxorque mea, nomine Hiltrudis, evangelici memores verbi dicentis: "Thesaurizate vobis thesauros in celo ubi erugo nec tinea exterminat, nec fur appropriat", et iterum: "Facite vobis amicos de manmona iniquitatis", illud etiam Jhesu, filii Sirac, dicentis: "Conclude elemosinam in sinu pauperis et ipsa orabit pro te. Non enim est ei bene qui assiduus est in malo et elemosinam non danti", atque illud Salomonis: "Redemptio anime viri divitie ejus", offerimus atque tradimus Sancto Albino monachisque sibi servientibus, pro salute ac redemptione nostra, post excessum nostrum, quendam alodum, cum silva ibi pertinenti atque terra arabili, aream etiam molendini cum pratis ibi adjacentibus super ripam Lupe. Terminatur etiam ex uno latere terra Sancti Mauricii sedis Andecavensis, atque ex altero terra Sancti Petri de Adrinniaco, ex una etiam parte Ligeris fluvius atque ex alia Lupe rivulus. Si quis vero ex heredibus nostris seu aliqua persona hoc testamentum nostrum calumpniare presumpserit, anathematis crimen incurrat, suaque presumptio nichil valeat, sed, sicut diximus, nobis duobus ab hac vita excessis, dominio Sancti Albini monachorumque sibi [45] famulantium subdatur ditionibus, solvantque

LES PONTS-DE-CE 165

censum in nativitate Sancte Marie, que celebratur VI idus septembris, de molendino denarios quatuor, de silva denarios sex.

CXXXVII. (J. 8).
1082-1106.
NOTICE DE LA CONTESTATION DONT FUT L'OBJET L'ECLUSE D'UN MOULIN SITUÉ SUR LA LOIRE, PRÈS LES PONTS-DE-CÉ.
Carta de calumpnia quam guirpivit Hugo, nepos Tescheline, de sclusia et molendino que sunt apud Saiacum.

Hugo, nepos Tescheline que fuit uxor Alduini prepositi, heres factus earum rerum quas ipsa Techelina Andecavis habebat, calumpniam intulit Girardo abbati et monachis Sancti Albini de sclusia et quodam molendino in Ligeri sito, prope Saiacum. Unde etiam legem sumpsit contra prefatum abbatem et monachos in curia episcopi Andecavensis, nomine Gaufridi. Sed antequam legem portasset, quia abbas pacifice volebat conversari cum hominibus, Andecavis fecit concordiam cum eo. Nam ut ex toto guirpiret predictam calumpniam, donavit ei in caritate centum solidos. Venit itaque ipse Hugo, cum uxore sua Agnete, in capitulum Sancti Albioi, et accepit benefactum ecclesie, et guirpivit ibi calumpniam de predictis rebus cum virgula quadam, quam misit in manum domni Girardi abbatis et portavit et posuit super altare. Hujus concordie testes sunt hi: Rotbertus, scutarius ipsius Hugonis, Stephanus, serviens ejusdem, Fulcho, homo Techeline, Widdo Turonensis.

De familia Sancti Albini: Aldulfus prepositus, Warinus frater ejus, Mauritius de Saiaco, Goscelinus de Mairono, Fortmundus Aquila et Gosbertus filius ejus, Radulfus Introignardus.

CXXXVIII. (J. 9.)
1039-1055.
CONCESSION VIAGÈRE FAITE PAR SAINT-AUBIN DE L'ALLEU QUE L'ABBAYE TENAIT D'HÉBERT DE SURPONT.
Carta de alodo Herberti de Super Pontem quem concesserunt monachi Sancti Albini Rainaldo Gronnito in vita sua.

Alodum quod Herbertus de Super Pontem dedit Sancto Albino

166 CARTULAIRE DE SAINT-AUBIN

quod est situm inter fluvium Ligeris et rivulum Lupe, concesserunt abbas Walterius et monachi Rainaldo Grognito cum medietate molini quod cum illo partiebantur, pactione meliorandi ea ac defecta reficiendi in vita sua, post decessum autem suum revertendi ad locum ita meliorata.
Inde sunt testes Arnaldus major, Godinus molendinarius, Beringerius Gohellus.

CXXXIX. (J. 1O.)
1157-1182, 10 août.
CHARTE PAR LAQUELLE SILVESTRE, ABBÉ DE SAINT-SAUVEUR DE REDON, FAIT DON A SAINT-AUBIN DU LIEU DE PLESSÉ1.
(Charte originale, jadis scellée sur double queue de parchemin, attachée par une épingle au folio 45 du Cartulaire.)

Fraterna noverit omnium caritas quia ego, Silvester, monasterii Sancti Salvatoris Rothonensis dictus abbas, et totus sacer conventus noster, in adventu eximii patris Willelmi, Sancti Albini Andegavensis abbatis, valde effecti sumus gratulabundi. Siquidem, preter fraterne dilectionis obsequium quod mutua vicissitudine monachi sibi debent impendere, quadam prerogativa ecclesia nostra ecclesie Sancti Albini glutino caritatis est conjuncta, utpote que nostram multociens sustentavit inopiam, ut in exilio predecessoris nostri Ivonis innotuit, quem ipsi cum magno honore in visceribus caritatis suscepere. Cum igitur pre-

LES PONTS-DE-CE 167

fatus venerabilis pater Willelmus solamine nos sue dignaretur presentie, et in die passionis beati Laurencii ipse cum monachis quos secum adduxerat nostrum introisset capitulum eosque prout decet monachos benefactorum nostrorum et ipsi nos suorum participes effecissent, peticioni illius et monachorum suorum precibus voluntarie obsequendo, cum nostri favore et assensu capituli, in quantum nostrum erat, quod a nobis postulabant annuimus, ut videlicet locum cui antiquitas Castellum Seii imposuit vocabulum, a nobis sibi concessum cum pace nostra in perpetuum obtinerent. Ut autem hoc firmum et inquassabile tam aput posteros quam aput modernos teneatur, sigilli Sancti Salvatoris auctoritate hanc concessionem munire curavimus1.