PRÉCEPTE PAR LEQUEL CHARLEMAGNE ET LOUIS
LE DÉBONNAIRE CONFIRMENT LES POSSESSIONS DE SAINT-AUBIN 2.
Quicquid ecclesiis Dei imperiali munere conferimus sive concedimus, hoc nobis et ad presentis vite prosperitatem et ad futuram beatitudinem capessendam liquido provenire confidimus.
Noverit igitur sagacitas fidelium tam presentium quam futurorum quod reverendi fratres ex monasterio Sancti Albini, culminis
II-1
nostri adientes serenitatem, obtulerunt obtutibus nostris precepta regalia predecessorum nostrorum regum Francorum, in quibus nominabantur quedam ville regio munere eidem abbatie collate, videlicet:
In pago Andegavensi: Clementiniacus, Campaniacus, Silviniacus, Pinciacus, Segniacus, Papirius;
In pago Cenomamensi, Loconacus;
In Britannia, Salliacus;
In Niustria, Britonis villa.
Pro firmitate igitur rerum postulaverunt nos jamdicti fratres ut, predecessorum nostrorum regum Francorum monita sequentes, per auctoritatis nostre munimen res istas confirmaremus. Quorum petitioni consentientes, decernimus atque jubemus prenominatas villas cum omnibus appenditiis suis, ecclesiis, terris cultis et incultis, silvis, pascuis, vineis, pratis, aquis aquarumque decursibus et molendinis, [cum omni] integritate, eorum usibus perpetualiter deservire: ea scilicet ratione ut nec ullus homo, neque rex, neque tribunus, neque comes, neque abbas istius loci a loco vel ab isto sacro cenobio abstrahere licentiam habeant neque venundandi, neque mutua vicissitudine prestare.
Si quis vero inimicus resistere voluerit nostre defensioni et auferre temtaverit, jubemus atque obtestamur, sub prenotatione Dei omnipotentis, hujusce nostre auctoritatis contemptoribus esse multandos et sexcentorum solidorum auri ad purum excocti pena multetur, ea videlicet ut due partes in ditione memorati monasterii, tertia vero in jus cedat fisci.
Ut autem hujus nostre largitionis auctoritas pleniorem in Dei nomine obtineat firmitatis vigorem, annulo nostro subter eam assignari jussimus.
AUBERT, ABBÉ DE SAINT-AUBIN, DONNE EN
MAINFERME A UN NOMMÉ FOUCOIN UNE TERRE SISE A
NOYAU.
Notum sit omnibus fidelibus sancte Dei ecclesie quia postulavit nos quidam homo, nomine Fulcouinus, et uxor sua, Maria, ut eis ex rebus nostris aliquid ad censum concederemus.
Quod et fecimus.
Est autem ipsa terra in villa Noialt, videlicet quicquid Sanctus Albinus habere videtur exquisitum et inexquisitum, ea scilicet ratione ut, annis singulis, missa Sancti Albini que est kalendas marcias, in censum persolvant denarios duodecim. Si vero de eodem censu tardi aut negligentes extiterint, licentiam habeant legaliter emendandi, et ipsam terram non perdant, sed faciant ex ea quicquid voluerint, sicut mos est ipsius pagi, salvo jure ecclesiastico; post obitum denique eorum constituant heredem quem melius elegerint.
Hanc autem cartam ut firmior veriorque credatur, manu propria manibusque fratrum nostrorum roborare decrevi[mus].
Actum Sancti Albini monasterio, publice.
Albertus humilis abbas huic manuifirme fieri jussit et firmare rogavit hortantibus fratribus.
CHARTE PAR LAQUELLE UN NOMMÉ FRÉDÉRIC FAIT DON A SAINT-AUBIN D'UNE FAMILLE DE COLLIBERTS, D'UNE TERRE ET D'UNE PÊCHERIE, LE TOUT AVEC L'ASSENTIMENT
DE FOULQUES NERRA. Bibliothèque de
l'École des Chartes, XVII, 419.)
Notum immo et percognitum esse volumus cunctis sanctae Dei ecclesiae fidelibus quoniam adiit me quidam abbas ex monasterio Sancti Albini, vocabulo Girardus, ut ei ex rebus, tam monachis ex supradicto monasterio, quas ex beneficio senioris mei Fulchonis comitis tenere video, eis ad censum concederem, hoc est collibertum unum, Berno nomine, cum uxore et infantibus ejus, cum terra que vulgariter vocatur Lagonna, et aquam que rustice dicitur Fossa Morin, et omnia quicquid mihi in ipsa terra vel in aqua cognoscitur esse meo beneficio.
Qui peticioni eorum annuens, cum voluntate senioris mei Fulchoni, concedo [tam] ipsi Sancto Albino quam cuncte congregationi ejus, tam collibertum et ejus familia quam terram vel aquam ad picatoria facienda, omnibus diebus quibus orbita hujus seculi volvitur.
Idcirco hanc cartam eis concedo sub institutione census annuatim, ut in censum persolvant annis singulis, missa sancti Albini que caelebratur kalendas marcii; solidos quinque, et amplius eis non requiratur.
Est autem ipsa terra et ipsa aqua sita in pago Andegavo. Terminatur autem ipsa terra ex una parte terris Hermenlandi, et alia via publica.
Haec autem carta, ut firmior sit veriorque credatur, manu propria manuque senioris mei, tam 1 fide[lium ejus subter adfirmare curavimus.]
CHARTE PAR LAQUELLE FOULQUES NERRA FONDE DANS L'ABBAYE DE SAINT-AUBIN UN
OFFICE DE CHAMBRIER QU'IL CONFÈRE A SON
PARENT, ARTUS DE CRAON, ET DONT LES TITULAIRES SUCCESSIFS DEVAIENT
ÊTRE A PERPÉTUITÉ DÉSIGNÉS PAR LES
ABBÉS DU MONASTÈRE. Histoire de Sablé, p. 342) 1.
NOTE RELATIVE A DES RELIQUES CONSERVÉES
DANS L'ABBAYE DE SAINT-AUBIN.
Tempore Fulconis, Andegavorum comitis, et domni Huberti episcopi, reserate sunt pariter he due capse a domno Primoldo, abbate Sancti Albini, presentibus quibusdam suis monachis et jussu ipsius comitis. Invente sunt intus reliquie. Multo cultius sunt reposite in loculum ab eodem comite eis instructum in honorem ipsorum sanctorum, cum decenti totius monasterii decoratione.
Sed et scripta in singulis capsis inventa taliter notificabant sanctorum nomina:
HIC SUNT CORPORA SANCTORUM LAUTHONIS, RUMPHARII ET CORONARII, DE PAGO CONSTANTINO. - FACTUM X KALENDAS OCTOBRIS, IN FESTO SCILICET SANCTI LAUTHONIS.
HIC SUNT CORPORA SANCTORUM MARCULFI, CARRULLI.
NOTICE DE L'ACHAT FAIT PAR L'ABBÉ GAUTIER
AU PROFIT DE SAINT-AUBIN D'UNE PARTIE DE LA PROPRIÉTÉ DU
MOULIN DE LA VERGNE, SITUÉ PRÈS DE CELUI DE
PRIGNES.
Hamelinus, filius Archenulfi, vendidit abbati Walterio Sancti
Albini ac monachis partem quam habebat molendini Vernie et excluse, id est tertiam partem molendini et piscariae que unquam exiet de porta et molendino, et ad reddendos illi duos denarios de censu, et ad reddendam tertiam partem quatuor denariorum de palagio quod est ultra molendinum versus Petrignas, et eo tenore ut similiter eant homines terre illius ad molendinum, sicut antequam vendidisset Sancto Albino.
CHARTE DANS LAQUELLE L'ABBÉ GAUTIER RELATE
LA VENTE FAITE A SAINT-AUBIN PAR BOUCHARD DE BRIOLLAY,
TRÉSORIER DU CHAPITRE DE SAINT-MAURICE, D'UNE TERRE SISE A
ÉCOUFLANT.
Nimis est utile ut quedam que faciunt monachi studiose notentur ne, illis ab hac vita decedentibus, ipsorum actio funditus sine memoria pereat. Prodest etenim plerumque successoribus contra hujus seculi nequam hominum astutias, si rerum suarum quas debent jure tenere habeant scriptum.
Hujus igitur rei discretionem rectam proficuamque, ego, Walterius, loci Sancti Albini abbas, seniores quoque nostri dijudicantes, posteris nostris vice nostra fruituris notificare volumus quod de Burchardo, Sancti Mauricii thesaurario, septem arpennos de terra ad Conflens comparavimus, unde ei, II nonas septembris, ad festivitatem Sancti Marcelli martyris, censum, duos scilicet solidos et quatuor denarios, in ipsa terra reddimus.
Hanc autem comparationem palam et coram testibus fecimus, consensu et voluntate fratris ipsius, nomine Ingelgerii, suorum quoque filiorum, Widdonis, Ingelgerii, tali conventu ne in supradicta terra ullam dominandi potestatem, nec ipse, nec ullus hominum, umquam preter vicariam tantummodo habeat.
FRAGMENT DU ROULEAU MORTUAIRE DE GIRARD, MOINE DE
SAINT-AUBIN, DÉCÉDÉ UN 19 SEPTEMBRE. Rouleaux des Morts, p. 125-133)
Tertio decimo kalendas octobris obiit Girardus, monachus Sancti Albini.
NOTICE CONSTATANT L'AFFRANCHISSEMENT D'UN
COLLIBERT DU NOM DE GOSSELIN. Bibliothèque de l'Ecole des
Chartes, XVII, 422.)
Hamelinus, militaris vir et vavassor illustris, cum esset jam provectae aetatis, (et), post decursam tam longo tempore militiam, magis jam exspectaret in pace quam gladio finire vitam, secundum dispositionem Dei creatoris, in cujus manu mors et vita consistit, ab occursantibus de improviso inimicis crudeliter occisus est.
Cujus corpus cum traderetur sepulturae in cimiterio beati
Albini confessoris Christi, anno ab incarnatione domini nostri Jhesu Christi MLXII, indictione XV, II kalendas junii, devota Deo conjux illius, Hildeburgis, filiique eorum, Hubertus atque Giraldus, et dolore confecti et de anima dilectissimi patroni sui solliciti, pro remissione peccatorum ejus, Goslenum collibertum suum ab omni jugo nativae servitutis, quantum in ipsis erat, absolverunt et liberum esse in perpetuum cum omnibus suis permiserunt.
Ipse autem libertus factus, postmodum superiorum seniorum, de quorum beneficio in jus predicti Hamelini descenderat, auctoritatem et firmitatam diversis opportunitatibus temporum et perquirere et impetrare studuit, sicuti subinserta declarant signa, omnium quorum interfuit nominibus titulata.
CHIROGRAPHE CONSTATANT L'ABANDON FAIT AUX MOINES
DE MARMOUTIER PAR CEUX DE SAINT-AUBIN, DE TOUS LEURS DROITS SUR
L'ÉGLISE SAINT-GUINGALOIS DE
CHATEAU-DU-LOIR. Miscellanea, éd. 176l, III,
65.)
Inter monachos Sancti Martini Majoris Monasterii et monachos Sancti Albini, Andegavensium praesulis, nata est discordia pro ecclesia Sancti Wingaloei de Castro Ledi, quam monachi Sancti Albini de comite Gauffredo, filio Fulconis, qui illud castrum cum toto honore habebat dominicum, emerunt ac quietam in vita sua, tenuerunt. Postquam autem illius decessui successerunt heredes pueri, ejusque hereditas, quantum antea abierat, tantum postea rediit, ac sicut profecerat defecit. Monachi quoque Sancti Albini calumnia et minis archiepiscopi Gervasii fratrisque ejus, Rotberti, qui illum honorem comitem Gauffredum sibi injuste abstulisse clamabant, territi, tandemque coacti, certe inviti, guerpierunt ecclesiam illorum potestati, spem tamen in Dei atque illorum, utpote promissa exinde misericordia, ponentes quandoque quamodocunque recuperandi. Dum hac itaque expectatione penderent, et a Gervasio, filio Rotberti ac nepote archiepiscopi Gervasii, qui illorum jam defunctorum heres honorem illum a comite Gaufrido Juniore, patri suo, redditum disponere sed potius deponere videbatur, aditum recuperandi quaererent, et auxilium vicinarum abbatiarum Majoris Monasterii et aliarum ad recuperandam ecclesiam implorarent, subintulerunt sese in illam aliquantulum inconsulte monachi Sancti Martini pecunia maxima praesumentes emere, quod illi magna tentabant redimere.
Qua pro re monachi Sancti Albini, cum pro suo damno, tum pro illorum properata, ut ita dicam, caritate contristati, quasi discordes illis extiterunt usquedum inquisita exinde concordia sit ad extremum patrata, quod isti illis nummorum summa quam pro ecclesia in principio donaverunt, mille scilicet quingentos solidos, quindecim libris relaxatis, restauraverunt, et ecclesiam in capitulo suo auctoraverunt.
Sicque in pace redierunt qui nunquam inimici fuerunt.
NOTICE D'UN ACCORD INTERVENU ENTRE LES ABBAYES DE
SAINT-SERGE ET DE SAINT-AUBIN ATTRIBUANT A CETTE DERNIÈRE LA
POSSESSION DU BOURG DE LA RIVE.
Quoniam mortales sumus et diu durare non possumus, oportet ut res quas nostro tempore facimus ad posterorum scientiam per litteras transmittamus.
Scribimus igitur quod Haimmericus, mercator Andecavensis, Divino Spiritu tactus, ecclesie Sancti Albini portum petiit ibique devote susceptus, monachus effectus est. Pro suorum itaque peccatorum remissione et aeterne glorie adeptione burgum quendam qui de Ripa dicitur, cum quibusdam rebus ecclesie supradicte dedit, sicut ipse possederat, sine calumpnia.
Aliquanto autem tempore transacto, abbas Otbrannus defunctus est, et Girardus in loco ejus abba constitutus. Per idem tempus cathedram ecclesie Andecavensis Gaufridus suscepit.
Cujus patrocinio confidentes, monachi Sancti Sergii - ad ipsum enim pertinet locus ille - Girardum abbatem in causam et juditium traxere. Quid plura ? Tanta altercatio inter eos fuit, quod finiri non potuit nisi per duellum famulorum utriusque monasterii. Dum ergo viri eorum invicem pugnarent, essetque bellum nimis obstinatum et pessimum, episcopus ipse et alii boni viri utrius-
que ordinis intervenere, qui abbates et monachos ad concordiam inflexerunt.
Quorum consulto, Girardus abbas et monachi Sancti Albini, pro concordia omni tempore conservanda, dederunt quingentos solidos denariorum Acardo, abbati Sancti Sergii, et ejus monachis.
NOTICE DE LA REVENDICATION PAR GAUTIER DE
MEIGNÉ DE LA TERRE DE NOYAU QUE SAINT-AUBIN TENAIT DU DON
D'AUBRY DE VIHIERS ET D'ADÈLE, SON ÉPOUSE. SOMMÉ
D'ÉTABLIR SES DROITS DEVANT LA COUR DE VIHIERS, LE DEMANDEUR
FIT DÉFAUT.
Mos erat antiquis res gestas tradere scriptis, ne quod ab eis illo in tempore gerebatur hoc eorum posteritati occultaretur.
Ideo nos scribimus quod Albericus de Vieriis et uxor ejus, Adela nomine, dederunt monachis Sancti Albini terram de Noial, quam, dum diu tenuissent, Galterius de Mipniaco calumpniatus est eam.
Unde fuit placitum inter ipsum et monachos, in curia Gaufridi, Andecavensium pontificis, ubi, dum eum Albericus interro-
garet quomodo calumpniabatur terram et ille responisset quod dominus suus, videlicet Albericus, antecessor ejus, eam sibi donavisset pro quodam optimo caballo, responderunt judices quod ignito judicio hoc probare deberet; requisitoque loco, ubi legem illam fieri oporteret et Alberico respondente quod in curte sua, videlicet Vieriis, fieret, excusare se cepit Galterius quod illuc minime ire auderet. Cui, dum Albericus securum eundi et redeundi ducatum promisisset, dixit se iturum. Termino itaque denominato legem faciendi, Albericus ad Girardum abbatem Sancti Albini: "Mittite, inquit, quos volueritis de monachis vestris, qui legem videant et quomodo vobis terram adquietare faciam."
Abbas vero ad terminum legis Albericum de Verneia, monachum suum, illuc direxit; sed Galterius, qui legem facere debebat, et Rainaldus de Volvent et Morinus, frater ejus, et Rotgerius Buccha Orlata, qui omnes terram calumniabantur et ad legem capiendam adfuerant, termino presentes minime fuerunt quia non venerunt.
CHARTE PAR LAQUELLE LES MOINES DE SAINT-AUBIN ABANDONNENT
EN USUFRUIT A MARBODE, ARCHIDIACRE D'ANGERS, DEUX ARPENTS DE VIGNE
SITUÉS A L'ÉPAU.
Ego, Girardus, abbas Beati Albini, et tota congregatio fratrum concessimus Marbodo, fideli nostro et amico, ad petitionem ipsius causa dilectionis et caritatis, duos arpennos vinee apud Espaltum, quos delegavit Sancto Albino post mortem suam Ainstrudis, uxor Tetbaldi Aurelianensis, tali tenore ut, in vita, sua Marbodus usufractuario eos possideat; post mortem ipsius, ad dominium nostrum revertantur... Marbodo presente...
TABLEAU DRESSÉ PAR LES MOINES
DE SAINT-AUBIN DES ÉCHANGES DE PRIÈRES CONVENUS ENTRE
EUX ET LES MEMBRES DE DIVERS ÉTABLISSEMENTS
RELIGIEUX.
Convenientias quas habemus cum monachis et clericis atque sanctimonialibus, quid debemus pro defunctis eorum facere hic scripte sunt ut non oblivioni tradantur.
De monachis Sancti Petri Cluniacensis et Sancti Juliani Turonensis
et Sancti Pauli Cormariacensis et [Sancte Trinitatis] Bellilocensis
2 et Sancti Petri Burguliacensis et
Sancte Trinitatis Vendocinensis et Sancti Nicholai et de Monte Sancti
Michaelis et Sancti Melanii et Sancti Petri de Gemetico et Sancti
Audoeni et Sancte Trinitatis de Fiscannis et monasterii Ville Lupensis
et Sancti Petri de Ferrariis et monasterii Malleacensis et Sancti
Maximini et Sancti Salvatoris Carrofensis et Sancti Richarii et Sancti
Petri Verdunensis et Sancti Salvatoris Rothonensis et Sancte Crucis
Talamonensis facimus septem officia plena cum totidem missis et Verba mea et Voce mea triginta diebus.
De monachis Sancti Petri Fossatensis septem officia plena cum
totidem missis et Verba mea trigenta diebus, sine
Voce mea.
De monachis Sancti Germani Pansiacensis et Sancti Sergii, similiter.
De monachis Sancti Jacobi facimus septem officia, tria plena et
quatuor cum tribus lectionibus Verba mea et Voce mea.
De monachis Sancti Jovini septem officia, tria plena.
De monachis Sancti Petri Cavillonensis tria officia plena, cum pane
et vino, et Verba mea triginta diebus.
De monachis Sancti Philiberti Trenocensis facimus septem vigilias
plenas cum totidem missis, Verba mea et Voce mea triginta diebus.
De monachis Sancte Marie Turonensis tria officia plena et tres missas et commemorationem triginta diebus.
De monachis Sancte Marie Pontilevensis septem vigilias, tres
plenas, et Verba mea et Voce
mea trigenta diebus.
De monachis Sancti Petri Cenomannensis septem officia, tria plena
et Verba mea et Voce mea.
De monachis Sancti Karileffi similiter, excepto quod Verba mea et Voce mea non
dicimus de illis.
De monachis Sancte Marie de Insula et Sancte Crucis de Quemperelegio 1 septem officia, tria plena.
De monachis Sancti Petri Carnotensis septem officia plena et Verba mea.
De monachis Sancti Petri [de] Sollempniaco tria officia, cum tribus lectionibus.
De monachis Sancti Gildasii de Pennestin septem missas et septem officia, tria plena.
De monachis Sancti Johannis Engeliacensis tria officia plena et
tres missas in conventu et Verba mea et Voce mea triginta diebus et absolutionem post
capitulum.
Monachis Sancti Florentii Bone Vallis itidem facimus.
De monachis Sancti Martini Lemovicensis tria officia cum tribus lectionibus et missis et absolutione post capitulum.
De monachis Sancte Marie Noderensis quinque officia et Verba mea et Voce mea.
De monachis Sancte Marie Blande Ville tria officia similiter.
De monachis Sancti Guingaloei Verba mea et Voce mea de ambobus.
De monachis Sancti Petri Verdunensis septem vigilias plenas, Verba mea et Voce mea decem
diebus.
De monachis Sancti Salvatoris Carrofensis septem officia cum totidem missis et absolutionem post capitulum.
De monachis Sancti Vincentii facimus tria officia plena.
De monachis Sancti Petri de Pratellis septem vigilias 1.
De monachis Sancte Marie Eboracensis facimus tria officia plena.
De monachis Sancte Marie Grestenensis facimus septem officia plena
et Verba mea et Voce mea
triginta diebus.
De monachis Sancte Marie Dive facimus septem officia plena cum
totidem missis et Verba mea et Voce mea triginta diebus. Pro Fulchone vero, abbate
eorum, faciemus quantum pro uno quoque monacho nostro professo et illi
pro Girardo, abbate nostro, similiter facient 2.
De monachis Sancti Dionisii Parisiacensis tria officia plena et Verba mea et Voce mea. Ita illi
de nobis.
De monachis Sancte Trinitatis de Savigniaco septem officia plena in conventu facimus.
De monachis Sancte Marie de Loratorio septem officia plena cum totidem missis in conventu facimus.
De monachis de Ponte Otranni unum officium plenum cum missa simul in amno in conventu facimus. Similiter et illi de nobis.
De canonicis Sancti Mauricii Andecavensis cum de presenti vita decesserint faciemus hec: primitus signa sonabimus et septem vigilias, quarum primam plenam, ceteras cum tribus lectionibus et missis in conventu, cantabimus. Ad sepulturam vero illorum libenter ibimus. Similiter illi de nobis.
De canonicis Sancti Martini Andecavensis triginta vigilias cum tribus lectionibus et missis.
De canonicis Sancti 3... septem vigilias plenas cum missis solummodo.
De canonicis Sancti Petri et Sancti Maurilii et Sancti Magnobodi et Sancti Laudi facimus sicut de canonicis Sancti Mauricii. Similiter illi de nobis.
De canonicis Sancti Petri de Curte facimus absolutionem post
capitulum, sonantibus signis, et unum officium plenum cum missa. Hoc illi rependent nobis.
De sanctimonialibus Sancte Marie Andecavensis septem vigilias
plenas et Verba mea et Voce
mea triginta diebus.
De sanctimonialibus Sancti Georgii Redonensis tres vigilias plenas
cum missis et Verba mea et Voce
mea.
De sanctimonialibus Autiziodorensibus septem vigilias, tres plenas,
et Verba mea et Voce mea
triginta diebus.
De sanctimonialibus Sancti Juliani de Prato facimus septem vigilias plenas, cum totidem missis et absolutionem post capitulum.
De sanctimonialibus Sancti Sulpicii Redonensis facimus septem
vigilias plenas, cum totidem missis et Voce mea
triginta diebus.
TABLEAU DRESSÉ PAR LES MOINES DE L'ABBAYE
DE SAINT-SERGE D'ANGERS DES ÉCHANGES DE PRIÈRES CONVENUS
ENTRE EUX ET DIVERS AUTRES MONASTÈRES; SAINT-AUBIN Y FIGURE EN
TÊTE.
Hec conventio facta est inter nos et monachos Sancti Albini, quod ipsa die qua aliquis eorum obient, aut quam citius oportunum tempus occurrerit, missam ei unam cantabimus in conventu
et unusquisque sacerdotum nostrorum unam missam, et alii quinquaginta psalmos, et septem diebus panem et vinum pulmentum et generale in refectorio ei dabimus.
Eadem et ipsi pro nobis facient.
Similem convenientiam habemus cum monachis Sancti Nicholai et ipsi nobiscum.
De monachis Sancte Trinitatis Fiscannis et monachis Sancti Stephani Vallensis et monachis Sancti Melanii et monachis Sancte Marie Scirburnensis, de monachis etiam Sancti Suittini Wintonniensis, solvimus septem officia et Verba mea et Voce mea triginta diebus.
Hoc etiam facimus Sancti Maximini monachis.
Insuper nomina abbatum in martyrologio scribemus.
NOTICE DE L'ENGAGEMENT PASSÉ ENTRE
SAINT-AUBIN ET UN PEINTRE DU NOM DE FOULQUES, LEQUEL SE CHARGE DE
PEINDRE L'ABBAYE ENTIÈRE ET DE L'ORNER DE VITRAUX. Bibliothèque de
l'École des Chartes, VIII, 271)
Quidam homo, nomine Fulco, pictoris arte imbutus, venit in capitulum Sancti Albini, ante Girardum abbatem et totum conventum, et ibi fecit talem convenientiam.
Pinget totum monasterium illorum et quicquid ei preceperint 2 et vitreas fenestras faciet.
Et ibi frater eorum devenit et insuper homo abbatis liber factus est.
Et abbas et monachi unum arpennum vinee dederunt ei in feuvum et unam domum, tali pacto ut in vita sua habeat, et, post mortem ejus, ad Sanctum redeant, nisi talem habuerit filium qui sui patris artem sciat et inde Sancto Albino serviat.
II-2
NOTICE DES DONS FAITS A SAINT-AUBIN PAR UN
NOMMÉ PAULIN DE SA PÊCHERIE DE FRÉMAS ET DE TRENTE
ARPENTS DE PRÉ SITUÉS SUR LE BORD DE LA
MAINE.
Quodam tempore cum ego, Paulinus, apud Andecavem pessime infirmitati succumberem, accidit Girardum, Sancti Albini abbatem, cum Gaufrido Raierio et Alberico, fratre meo, antique amicitie gratia, me visitasse. Et cum me, sicut bonos vivos decet, exortationibus suis de salute mea sollicitum facerent, placuit michi Sancto Albino et monachis ejus dare de rebus meis piscaturam de Famart et pratorum triginta arpennos super ripam Meduane. Retinui tamen medietariam piscature, solummodo in vita mea, et omnes arpennos, exceptis quatuor.
De rebus istis per baculum suum donationem in manum abbatis misi, sub testimonio virorum istorum quos in subsequentibus annotari feci.
Nomina eorum sunt hec: Fulcoinus et Beringerius et Marcherius.
De parte monachorum: Rotbertus hospitalarius et Hilarius et Ernaldus Brion et Lucas de Castro Gunterii.
Facta autem istarum rerum donatione, quia ego ipse, sicut optabam, donum super altare Sancti Albini portare nequibam, per tres viros quos prius nominavi donum hoc super altare misi.
Hec ideo mandata sunt litteris, ut sciant successores mei quod Sanctum Albinum et monachos ejus harum rerum heredes michi feci.
LISTE DES TÉMOINS DE LA RATIFICATION PAR
LE MOINE BERNON DES DONS DE PAULIN, SON FRÈRE.
Isti sunt homines qui fuerunt in capitulo Sancti Albini quando
LETTRE DE L'ABBÉ GIRARD RELATIVE A UNE
MULE DONT IL SE PROPOSAIT DE FAIRE ACHAT. Catalogue des
manuscrits de la Bibliothèque d'Angers,
p. 45.)
G[irardus], loci Beati Albini abbas, T., strenuissimo militi, fideles orationes.
Quia mee infirmitati compatimini, quantas possum vobis gratias refero.
Mulam vero vestram si mihi transmisentis libentissime suscipiam atque omni cum diligentia custodiri faciam.
Si autem, non propter meam malam custodiam, sed casu accidente, viciata seu mortua fuerit, de hoc me vobis nunquam responsurum sciatis. Quod si interdum sana atque incolumis, Deo volente, permanserit atque eam mihi venalem feceritis, si precium conveniens fuerit, ipsam fortassis emam a vobis.
NOTICE DE LA SENTENCE PAR LAQUELLE FOULQUES
RÉCHIN MAINTIENT SAINT-AUBIN DANS LA POSSESSION DU DOMAINE DE
PITRATE, PRÈS ANGERS.
Anno ab incarnacione MXCV, indictione III, Andreas Paganus, Huberti Piteratae filius, cum gravi languore vexaretur, monachis effectus est in monasterio Sancti Albini, sub Girardo abbate; deditque fratribus ejusdem loci portionem paternae haereditatis quae eum defuncto patre contigerat, domum scilicet patris sui,
quae est super pontem Meduanae, et quatuor arpennos vinearum quae sunt apud Breschiniacum.
Surrexit autem Raginaldus Chaignardus, sororgius ejusdem Andreae, et calumniatus est tam domum quam vineas.
Venit quoque pro ea re in curiam et placitum cum monachis Sancti Albini idem Raginaldus et cum eo Mainerius Losdunus, cujus monitu tota fiebat calumnia, quia et ipse patruus erat Andreae, frater patris ejus Huberti Piteratae.
Affuerunt autem in placito illo Andegavorum comes Fulco et Gosfridus Hugonis, pontifex Andegavensis, Marbodus quoque, Redonensis episcopus, sed et de baronibus Andegavensibus: Rainaldus de Castro Gunterii, Gosfridus Rorgonis, Paganus de Mirebello, Adam de Castello Ledi, Robertus Vestrollus, Fulco de Matefelon.
In quorum omnium presentia, cum Raginaldus Chaignardus et Mainerius Losdunus calumniam suam et causas enarrassent calumniae, surrexerunt Tetbertus, prefectus Sanctae Mariae, et Martinus, filius Ruffae; et Radulfus Porpensatus atque Albertus de Merallo, qui interfuerant cum Hubertus Piterata moriens bona sua dividerat, in quorum etiam manibus eleemosinam suam commendaverat.
Et hi quatuor, quasi uno ore, rationati sunt Hubertum Piteratam, cum beneficium suum designaret, dedisse filio suo Andreae domum illam et vineas illas, flliae autem suae, uxori scilicet Raginaldi Chaignardi, domum aliam et alios quatuor arpennos vinearum.
Cumque hoc quatuor illi testes tam vivis vocibus confirmarent et etiam se hoc vidisse et audiisse testarentur, judices omnes qui aderant judiciaria censuere sententia debere necessario jure firmum et stabile teneri quicquid Hubertus Piterata in distributione substantiae suae liberis propriis fecerat cum presertim tam aeque ambobus illis providisset ut si domum et quatuor arpennos vinearum filio dederat, domum non minus aliam et quatuor alios arpennos vinearum filiae reliquisset.
BULLE PAR LAQUELLE URBAIN II CONFIRME LES
POSSESSIONS DE SAINT-AUBIN. Histoire de l'Église du Mans, III, 672, et
dans les Analecta juris pontificii, X,
548)
Urbanus episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio Gerardo, Andecavensis monasterii abbati quod in honore Sancti Albini constructum est, ejusque successoribus regulariter substituendis in perpetuum.
Pie postulatio voluntatis effectu debet prosequente compleri, quatinus et devotionis sinceritas laudabiliter enitescat et utilitas postulata vires indubitanter assumat.
Quia igitur dilectio tua, ad Sedis Apostolice portum confugiens, ejus tuitionem devotione debita requisivit, nos supplicationi tue clementer annuimus, et Beati Albini monasterium cui, Deo auctore, presides, cum universis ad ipsum pertinentibus, sub tutelam Apostolice Sedis excipimus.
Statuimus enim ut quecumque bona idem monasterium juste in presenti possidet, sive in futurum, concessione pontificum, liberalitate principum vel oblatione fidelium, juste atque canonice poterit adipisci, firma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant.
In quibus hec propriis nominibus duximus exprimenda:
In Andecavensi episcopatu: insulam que dicitur Montis, piscatoriam de Sorgiis, et villas has: Sancti Johannis de super Ligerim, Chiriacum, Calgiacum, Alodos, Segniacum, Clementiniacum, Campaniacum, Salgiacum, Ladriacum, Balaiacum, Prunarium, Legion,
Mosterolum, Campigniacum, Pintiacum cum bosco de Malespinet, Castellicium, Basilgias, Lusdum, Valles, Brionum, Cartiniacum, Peregrinam, Nitmerlam, Villa Canis, Campum Boscerium, Verneil, Sarmagias et Fixiam, Guitiacum, Comborniacum, Artisiacum.
In episcopatu Cenomannensi: Colonias, Sanctum Gallum, Basilgiam, Luciacum, Malicornant, Sanctum Petrum de Ulmis, Sanctam Mariam de Nigrone, Locanai.
In Redonensi: Calumnam, Cellulam.
In Pictavensi: Maironum.
In Namnetensi: Salliacum, Sanctam Oportunam, Sanctum Beron, Sanctum Johannem juxta Sanctum Nazarium, cum universis pertinenciis et appendiciis eorum.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat idem monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auterre, vel ablatas retinere, minuere vel temerariis vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur, eorum pro quorum sustentatione et gubernatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salvo jure et canonica obedientia Andecavensis episcopi.
Obeunte te, nunc ejus loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia preponatur, nisi quem fratres communi consensu vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et beati Benedicti regulam, elegerint. Electus autem, secundum antiquam monasterii vestri consuetudinem, ab Andecavensi episcopo consecretur.
Sepulturam quoque ejusdem loci omnino liberam esse censemus, ut eorum qui illic sepeliri deliberaverint, devotioni et extreme voluntati, nisi forte excommunicati sint, nullus obsistat.
Si qua sane ccclesiastica secularisve persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et domini redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districte ultioni subjaceat.
Cunctis autem eidem loco justa servantibus, sit pax domini
nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bone actionis pereipiant et apud districtum judicem premia eternae pacis inveniant. Amen. Amen. Amen.
(Rota et monogramme du Bene valete).
NOTICE DE LA SENTENCE PAR LAQUELLE FOULQUES
RÉCHIN REJETTE LA RÉCLAMATION FORMÉE AU NOM DE SA
FEMME PAR HAIMERY LE SELLIER CONTRE LA CONVENTION (No CCCCIII
CI-DESSUS) QUI AVAIT ATTRIBUÉ A SAINT-AUBIN LE BOURG DE LA
RIVE.
Postea vero, multis diebus transactis, quidam homo, Haimericus nomine, qui sellas faciebat, fecit calumpniam de eodem burgo Girardo abbati et monachis Sancti Albini. Cujus precibus et inportunitate victus, Fulco comes abbatem supradictum et monachos coegit venire ad placitum de eodem burgo contra Haimmericum.
Die itaque constituta, in curiam comitis venerunt, in qua hujusmodi narrationem fecit Haimmericus, ipso comite presente cum suis baronibus quorum nomina subscribentur: "Ego burgum quem monachi habent reclamo per uxorem meam, que est filia Wineberti, cujus fuit burgus, sed propter paupertatem tradidit illum Haimerico in conguagio; quem burgum diu Haimericus possidens, quando ad mortem venit et monachus Sancti Albini devenit, inter cetera que monachis dedit, dedit et ipsum. Mater vero uxoris mee, postquam hoc rescivit, in eodem anno venit ad Aldulfum, prepositum monachorum, et ad monachum quendam,
cui nomen erat Rainerius, qui de ipso burgo censum recipiebant, et inde calumpoiam eis fecit. Ego vero per memetipsum abbati quem hic video multotiens calumpniam intuli, et usque hodie eum ad rectitudinem habere non potui".
Ad hec abbas respondit: "Scio quia predecessor meus, abba Otbrannus, burgum de quo placitum est quietum tenuit. Sed, post mortem ejus, monachi Sancti Sergii mihi de burgo calumpniam fecerunt et per vim Gaufridi, nobilissimi Andecavorum presulis, me in ipsius curia placitare coegerunt. In quo adversus eos bellum de burgo suscepi et feci, et partim per bellum, partim per concordiam, Sanctus Albinus burgum solidum et quietum sibi vindicavit. Huic bello interfuit Haimericus cum uxore sua, quam a precedentibus annis duxerat, nec mihi quicquam calumpnie intulit ibi. Hoc vero quod iste dicit, Haimmerico fuisse burgum in conguadio traditum nec eum habuisse per emptionem, falsissimum est, quia quando moriebatur monachis Sancti Albini precepit dicens: "Adversus omnes qui dicere volent quod burgum non habuerim nisi per conguagium, secure legem suscipite et securius facite, quia per emptionem burgum habeo, quem pro redemptione anime mee vobis moriens dono."
His ab utraque parte dictis, surrexit comes et qui cum eo erant ad faciendum juditium.
Reversus autem a juditio comes ita locutus est: "Calumpnia quam dixisti matrem uxoris tue fecisse monacho supranominato et Aldulfo non est legalis, pro eo quod ipsi abbati et priori vel conventui facta non fait. De te vero talis est sententia: Si tu feminam per quam burgum clamas eo tempore habebas quando abbas Sancti Albini, sicut dixit, bellum et concordiam cum monachis Sancti Sergii fecit, et tu jus tuum quod habebas in burgo tacuisti nec ibi calumpniam fecisti, merito a recuperatione burgi alienus existis."
Post hoc dictum comitis Haimericus tacuit. Habebat enim tunc eam feminam in uxorem, nec quid responderet habuit.
LETTRE PAR LAQUELLE ANDRÉ I DE
VITRÉ ET BERTHE, SA MÈRE, DEMANDENT A L'ABBÉ
GIRARD DE FAIRE CÉLÉBRER, LE 18 AOUT DE CHAQUE
ANNÉE, UN SERVICE ANNIVERSAIRE POUR ROBERT DE
VITRÉ. Preuves, I, 496, d'après un manuscrit de la
Cité de Dieu de saint Augustin conservé dans la
bibliothèque de l'abbaye de Saint-Aubin)
Domno Girardo, abbati Sancti Albini, omnibusque fratribus, A[ndreas] de Vitreio et B[ertha], mater ejus, obedientiam et fidele servitium.
Precamur vos, pro Dei amore et nostri, ut memoriam faciatis anniversarii Roberti, fratris mei, XV kalendas septembris. Unde promitto vobis me custoditurum fideliter omnia vestra ubique.
FORMULE DU V&OElig:U PRONONCÉ PAR LES
MOINES DE SAINT-AUBIN.
Ego frater - ille, sacerdos vel diaconus, vel subdiaconus, vel clericus, aut laicus - promitto stabilitatem meam et conversionem
morum meorum et obedientiam secundum regulam sancti Benedicti, coram Deo et sanctis ejus, in hoc caenobio constructo in honorem Salvatoris mundi et sancte Marie semper virginis, necnon et beati Albini episcopi et confessoris, in presentia domni - illius - abbatis.
FORMULE DU SERMENT PRÊTÉ PAR CEUX
QUE SAINT-AUBIN CHARGEAIT DE DESSERVIR LES PAROISSES RELEVANT DE
L'ABBAYE.
Ego -- talis, curatus talis ecclesie -- juro ad hec sancta Dei evangelia domno abbati monasterii Sancti Albini Andegavensis, patrono dicte ecclesie, reveranciam debitam exhibere et dictam ecclesiam non advoare ex alio patronatu quam ex patronatu domni abbatis dicti monasterii, juraque dicti monasterii vel talis prioratus non appropriare mihi vel ecclesie mee, nec usurpare nec retinere scienter.
FORMULE D'ASSOCIATION AUX PROFITS SPIRITUELS DE
L'ABBAYE ACCORDÉE PAR LES MOINES DE SAINT-AUBIN AUX PERSONNES
ÉTRANGÈRES AU MONASTÈRE 1.
Ego . . . ., abbas Sancti Albini, et tote mecum congregatio nostra concessimus . . . ut in vita sua noster sit frater et monachus et certam sedem apud nos habeat.
Quando autem , Deo vocante , de hac vita migraverit, singuli sacerdotes nostri unam missam pro eo cantabunt, et cum fratre nostro qui primus post ipsum obierit, in trigesimis et in misericordiis associabitur et nomen ejus in martyrologio nostro ascribetur.
FORMULE D'ASSOCIATION AUX PROFITS SPIRITUELS DE
L'ABBAYE ACCORDÉE PAR LES MOINES DE SAINT-AUBIN AUX PERSONNES
ÉTRANGÈRES AU MONASTÈRE.
Ego ..., abbas Sancti Albini, cum assensu tocius capituli, concessi . . ., ut in vita sua sit frater noster et monachus et ordinem suum apud nos habeat in ecclesia, in capitulo, in refectorio.
Post obitum vero suum cum fratre qui primus ex nostris obierit, in trigesimo et in misericordiis associabitur et nomen ejus in martirologio ascribetur.
FORMULE D'ASSOCIATION AUX PROFITS SPIRITUELS DE
L'ABBAYE ACCORDÉE PAR LES MOINES DE SAINT-AUBIN AUX PERSONNES
ÉTRANGÈRES AU MONASTÈRE.
Ego ..., abbas Sancti Albini, et capitulum concessimus .... societatem et beneficium ecclesie nostre quoad vixerint.
Quando vero, Deo disponente, ab hac vita decesserint, tanquam unus ex nobis per omnia habeant. Faciamus pro eis sicut pro monachis nostris.
NOTICE DE LA SENTENCE PAR LAQUELLE LA COUR DE
SAINT-AUBIN DÉBOUTE HAIMERY, FRÈRE DE MANCEAU, DE SES
PRÉTENTIONS SUR LA VIGNE DE CLÉMENT, HOMME DE
SAINT-AUBIN, ET SECOND MARI DE SA BELLE-SŒUR.
Quia superhabundante iniquitate in tantum veritates a filiis hominum diminute sunt ut quod heri fecimus hodie VIX vel nunquam ita factum esse recognoscamus, idcirco facta nostra testibus adhibitis scriptis mandamus ut sic veritatem vel inviti fateamur.
Notum igitur sit omnibus tam futuris quam presentibus quod
Herveus Recordellus achatavit dimidium arpennum vinee et medietatem quarterii a Mansello, filio Rotberti, sexaginta et quinque solidis, et buiraginm inde apud Varennam publice fecit.
Quod cum audisset Haimericus, frater ejusdem Manselli, calumpniam intulit, unde aliquandiu contentione interposita tandem hujusmodi concordia facta est.
Dedit illi Herveus, ille scilicet qui vineam emerat, decem solidos et concessit vinee venditionem et Mansello, fratri ejus, gonelam.
BULLE PAR LAQUELLE PASCAL II CONFIRME LES
POSSESSIONS DE L'ABBAYE DE SAINT-AUBIN 1.
In Andecavensi pago: ecclesiam Treverensem cum pertinenttis suis; eeelesiam Sancti Johannis, que a Vindocinensibus mona-
chis pro ecclesia Sancti Clementis de Creona vestris fratribus commutata est cum burgo et possessionibus; Sancti Remigli de Varenna; Sancti Albini de Alodiis; Sancti Albini de Saeio; Sancti Gervasii de Brionio; Sancti Jovini de Lusdo; Sancte Columbe cum dimidio burgo et ecclesie decima dimidia; ecclesiam Sarmagie; Sancti Audoeni et Sancte Marie de Fissa; ecclesiam de Comburno; Baleium; Musteriolum; Nimerla; Peregrina; Artiseium; Cartiniacum; Pinceium, Sancti Gervasii de Goiz cum decimis; Sancti Albini de Pinceio cum nemore; Sancti Johannis de Castro Gunterii cum pertinentiis suis; Sancti Martini de Leeio cum possessionibus suis; Prunarium cum parte sylve Chacias, sicut inter monasteria Sanctorum Albini et Nicolai, mediantibus Andecavensis ecclesie clericis, divisio ejusdem silve concorditer facta est.
In Pictavensi pago: ecclesiam Sancti Albini de Mairono et Bruceium.
In Cenomannensi pago: Sancti Audoeni de Cenomannis; Sancti Petri de Ulmis; Sancti Albini de Locaneio; Sancti Petri de Cripta; Sancti Gervasii de Colonas; Sancti Gaudi; Sancte Marie de la Bazogia Gunduini.
In Nannetensi pago: ecclesiam Sancte Opportunc; Sancti Johannis; Sancti Briveni; Sancti Nicolai de Salliaco.
BULLE PAR LAQUELLE PASCAL II CONFIRME CERTAINES
POSSESSIONS DE SAINT-AUBIN DANS LES DIOCÈSES D'ANGERS ET DU
MANS.
Paschalis episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio Archembaldo, abbati venerabilis monasterii Sancti Albini quod Andegavis situm est, ejusque successoribus regulariter substituendis in perpetuum.
Pie postulatio voluntatis effectu debet prosequente compleri, quatinus et devotionis sinceritas laudabiliter enitescat et utilitas postulata vires indubitanter assumat.
Proinde nos postulationi tue clementer annuimus et Beati Albini monasterium cui, Deo authore, presides, presentis decreti auctoritate munivimus.
Statuimus enim ut quecumque predia, quecumque bona, vel pontificum concessione, vel principum liberalite seu fidelium oblatione legitima, idem monasterium in presenti possidet, sive in futurum juste poterit adipisci, firma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant.
In quibus hec propriis visa sunt exprimenda vocabulis:
In episcopatu Andegavensii ecclesia Sancti Martini de Legione, ecclesia Sancti Gervasii de Guilcio, Sancti Martini de Campiniaco et Sancti Audoueni de Fissia seu Columba de Conchiis, Sanctus Jovinus de Lusdio.
In episcopatu Cenomannensi: Sanctus Martinus de Luchiaco.
Has nimirum ecclesias, juxta predecessoris nostri felicis memorie Urbani, decretum, in Alvernensi concilio constitutum, ab omni personali redemptione liberas vobis permanere censemus.
Nemini vero facultas sit idem concilium temere perturbare aut quecumque ipsius sint vel fuerint quibuslibet occasionibus auferre.
Si qua igitur [in] futurum ecclesiastica secularisve persona hanc nostram constitutionis paginam sciens contra eam temere venire temtaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate congnoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et domini redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat atque in extremo examine districte ultioni subjaceat.
Cunctis autem eidem loco justa servantibus, sit pax domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bone actionis percipiant, et apud districtum judicem premia eterne pacis inveniant. Amen. Amen. Amen.
NOTICE DE L'ACHAT FAIT PAR SAINT-AUBIN DE LA
CENSIVE DE LA RIVE.
Inter alia quae scribimus, noticie posterorum transmittere decrevimus quod Guillelmus, filius Haimerici sellarli, censivam de burgo Haimerici mercatoris, sicut eam habebat, monachis Sancti Albini duodecim libras denariorum vendidit.
Quae res ut perpetuam firmitatem obtineret, venit ipse Guillelmus, cum matre et sorore sua, in capitulum Sancti Albini, ibique predictam censivam in manu Archembaudi abbatis cum uno baculo pariter miserunt ipse Guillelmus et mater ejus atque soror sua.
Et, quia soror ejus de hac re paululum murmuravit, dedit ei ipse Guillelmus alibi decem solidos de censu, et ita libentissime atque viva voce censivam quam frater ejus monachis vendebat concessit.
DONS FAITS A SAINT-AUBIN PAR AUBERT, FONDATEUR DE
LA CHAPELLE SAINT-MICHEL 1.
Anno ab incarnatione Domini MCIX, indictione II, V nonas martii, venit in capitulum Sancti Albini Albertus secretarius, cum duobus filiis suis, Ernaldo clerico et Babino, ibique Archembaldus abbas, presente conventu fratrum, Ernaldum clericum, filium Alberti, de ecclesia Sancti Michaelis revestivit ut eam, presbytero vacuam, tempore congruenti, si vellet, sacerdos ipse factus, acciperet.
Albertus itaque se suasque res Sancto Albino tali determinatione condonavit. Unum arpentum vinee quem ipse Albertus ab abbate Sancti Albini, Girardo, emerat Sancto Albino in presenti reddidit. Duos arpentos vinearum apud Puteum Ansaldi fllio suo, Ernaldo, dederat et omnem terram quam emerat apud Angleiam et unam domum ante ecclesiam Sancti Martini.
Hec simul, moriente predicto Ernaldo, Sancto Albino delegavit.
Cetera vero sua, patrimonium scilicet suum de Mairo ne et patrimonium socrus sue, Hermensendis, et domum suam lapideam et aliam domum, omnia ista Babino, filio suo minori, donavit: ita tamen ut domus lapidea, post mortem Babini, sine ulla contra-
dictione, Sancto Albino redderetur. Cetera vero que supradiximus, idem Babinus filio suo ex conjuge nato, relinquere poterit. Si autem filium seu filiam ex conjuge non habuerit, omnia hec Sancto Albino dimittet.
Solummodo unum arpentum vinee apud Peluchardum et unum domum vel illam predictam lapideam vel domum Hermensendis, socrus sue, Albertus ad hoc sibi retinuit ut, cui voluerit de sua progenie, illa dimittat.
Igitur pro supradictis rebus ita ordinatis Archembaldus abbas et totus Sancti Albini conventus concesserunt Alberto quinque quarterios vinee de quibus jam medietatem, mortua ejus conjuge, habebant, et unum arpentum de vineis Aldulfi prepositi, qui est juxta illos quinque quarterios.
Hec illi ita concesserunt ut, moriens vel monachus deveniens, ea Sancto Albino dimittat.
Concesserunt quoque illi ut quando voluerit in monachum suscipiatur. Si autem noluerit, quamdiu vixerit, panem et vinum semper de curia habebit, et filius ejus, Ernaldus, post eum similiter, toto tempore vite sue.
NOTICE DE L'ABANDON CONSENTI PAR FOULQUES LE
JEUNE D'UNE RENTE QUE LUI DEVAIT L'ABBAYE DE SAINT-AUBIN SUR LA TERRE
DE FROMENTIÈRES.
Post mortem Fulchonis Rechini, Andecavensis comitis, Fulcho Junior, filius ejus, defuncto patri compassus, consuetudinem quandam que in terra elemosine Beati Albini, Frumentariis nomine, ad eum jure antecessario pertinebat, unum scilicet forrei
II-3
sextarium, Deo et beato Albino, pro defuncti patris anima, in capitulo Sancti Mauricii perpetuo condonavit.
LETTRE ADRESSÉE AU PAPE PASCAL II PAR
GEOFFROY, ABBÉ DE LA TRINITÉ DE VENDÔME, DANS
LAQUELLE CELUI-CI MENTIONNE L'ÉLECTION COMME ABBÉ DE
SAINT-AUBIN DU MOINE PÉAN, SUBSTITUÉ A ARCHEMBAULT,
DÉMISSIONNAIRE POUR RAISON DE SANTÉ, ET RACONTE COMMENT
ARCHEMBAULT, REVENU SUR SA DÉCISION, PARVINT A SE MAINTENIR
DANS SON POSTE, SANS TENIR COMPTE DE L'APPEL FAIT A ROME PAR SON
CONCURRENT. Goffridi, abbatis Vindocinensis, epistole, lib. I,
epist. 6; réimprimé dans Migne, Patrologia latina, CLVII, 40.)
Beatissimo papae Paschali, carissimo domino et patri, frater Goffridus, Sanctae Romanae Sedis humilis servus, debitam cum dilectione obedientiam.
Domnum Paganum Beati Albini electum, quem mihi minimo servorum vestrorum vestrae auctoritatis decreto commendastis, scitote veraciter multa gravamina passum.
Prius quidem, electio sua sine judicio et audientia ei ablata est. Postea per invidiam in locum quem per electionem fratrum suorum obtinuerat, Archembaldus subrogatus est. Qui, me praesente, in capitulo suo, inter manus Andegavensis episcopi cum regula
sancti Benedicti abbatiam penitus ante dimiserat; quia, sicut ipsemet et omnis congregatio cum eo publice confitebatur, prae animi et corporis infirmitate tantum onus ferre non poterat. Paganus vero, cum se nec auditum, nec vocatum, quasi damnatum conspiceret, ne per hanc, quam immerito patiebatur, repulsam, infamia postmodum notaretur, me audiente, domoum episcopum Andegavensem et domnum Engolismensem, legatum vestrum, convenit: justiciam et audientiam ab eis quaesivit. Sed, sicut utraque quaesita est, utraque ab utroque negata fuit. Salomon tamen rex, et Evangelicus Judex nec sic egerunt, nec sic agere judices Ecclesiae docuerunt. Quorum unus meretrices litigantes audire minime contempsit; sed earum causas diligenter discutiens prudenter terminavit. Alter vero in adulterio deprehensam et apud se accusatam sapienter et misericorditer liberavit.
His quae supra diximus, et aliis gravaminibus praedictus frater vehementer oppressus, Sanctam Apostolicam Sedem, quae matris pietate oppressis omnibus subvenire consuevit, appellavit; et ad eam, sicut ad matrem filius, consilium et auxilium petiturus confugit. Sed nec sua electio, nec Sanctae Sedis appellatio, quae quondam prodesse solebat, adhuc sibi prodesse potuit. Et quia matris injuriam silere non convenit filio, sanctae matris Romanae Ecclesiae injuriam, cujus filius ego sum, licet indignus, occultare nec possum nec debeo.
Archembaldus et monachi qui sustinent partes ejus, omnia quae de Pagano eis praecepit Romana Ecclesia ita contempserunt, quod ex omnibus omnino nihil fecerunt ....
BULLE DE PASCAL II PRESCRIVANT UNE ENQUÊTE
SUR LA COMPÉTITION QUI EXISTAIT ENTRE ARCHEMBAULT ET
PÉAN AU SUJET DE LA DIGNITÉ D'ABBÉ DE
SAINT-AUBIN. Annales ordinis Sancti Benedicti, v, 675, et dans le
Recueil des Historiens des Gaules, XV,
48)
Paschalis episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratri-
bus et coepiscopis, Radulfo Turonensi, Ildeberto Cenomannensi, Marbodo Redonensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Sancta Romana ecclesia, sicut omnium mater est, sic omnes materna caritate complectitur, omnibusque ipsius misericordiam postulantibus satagit subvenire.
Presentium siquidem bajulus Paganus Alerici suam penes nos querelam deposuit, quod eum sine audientia et judicio frater noster Rainaldus, Andegavensis episcopus, a sede et potestate abbatis, in qua ipsum fratres monasterii Sancti Albini posuerant, sub anathematis interdicto expulerit, et Archembaldum qui eamdem abbatiam abdicaverat, post appellationem Apostolicae Sedis restituerit. Questus est etiam quod fratres qui eum elegerant, praebere sibi auxilium seu consilium prohibentur et qui cum eo vel pro eo appellaverant officiis suis et obedientiis postea sunt privati.
Aliam rursus querelam apposuit, quod ad executionem appellationis et causae suae communes expensas, ab iis qui praedictam abbatiam regere videbantur, expetierit et nullatenus potuerit obtinere.
In quibus profecto, si vera sunt, non solum appellanti, verum etiam Sedi Apostolicae, ad quam appellatum est, non parva injuria irrogata est.
Propterea experientiae vestrae mandamus ut, intra dies quadraginta post harum litterarum acceptionem, cum fratribus nostris Gaufrido Vindocinensi, Guillelmo Sancti Florentii, Gauterio Sancti Sergii, abbatibus, et Roberto de Arbrixellis, in capitulum Sancti Albini Andegavensis convenire curetis, et causam istam, Domino adjuvante, ordine canonico terminetis. Quod si unus ex vobis, necessitatis imminentia praepeditus, adesse nequiverit, reliqui negotium exsequantur, cui nimirum negotio et monachos qui praedictum fratrem Paganum Alerici elegerunt, libera eis ad tuitionem causae illius facultate concessa, praecipimus interesse.
Interim a lectoribus ipsius monasterii eidem Pagano restituantur quae pro controversia sua expendit, et de reliquo usque ad consummationem causae sibi et suis necessaria ministrentur. Porro fratribus ejus officia sua seu obedientiae, quibus post Apos-
tolicae Sedis appellationem privati sunt cum sua integritate reddantur.
Audivimus praeterea quod idem frater Paganus Alerici depraedationi sit expositus laicorum. Unde fraternitatem vestram monemus ut, ex parte nostra dilecto filio, Fulchoni, comiti Andegavensium, injungatis quod cum suis omnibus officii munimine tueatur.
LETTRE ADRESSÉE AU PAPE PASCAL II PAR
GEOFFROY, ABBÉ DE LA TRINITÉ DE VENDÔME, DANS
LAQUELLE IL DÉPLORE LA RÉSISTANCE OPPOSÉE PAR LES
PARTISANS D'ARCHEMBAULT A L'EXÉCUTION DE LA BULLE OBTENUE PAR
LES AMIS DE PÉAN, ÉLU ABBÉ A LA PLACE
D'ARCHEMBAULT 1. Goffridi, abbatis Vindocinensis,
epistolae, lib. I, epist. 5; réimprimé dans Migne,
Patrologia latina, CLVII,
40.)
NOTICE DANS LAQUELLE LES MOINES DE SAINT-AUBIN
RELATENT LE SORT D'UNE FAMILLE DE COLLIBERTS ET L'ACCORD PAR LEQUEL,
AFIN DE NE PAS ÊTRE ATTEINT PAR LA TACHE DE LA SERVITUDE,
MAURICE DE MONTBAZON RENONCA A LEUR PROFIT A LA CENSIVE DU PUY-ANSEAU
ET AU DOMAINE DE CONSTANTIN CHARBONNEL. Bibliothèque de l'École des Chartes,
XVII, 424.)
Omnibus notum esse volumus quod Godefredus, filius Hildemanni, Sancti Albini prepositus, homo fuit Sancti Albini de capite
suo. Hic accepit uxorem, nomine Adelait, comitis Andecavensis et Roberti Burgundi colibertam, genuitque tres filias ex ea: Agnetem scilicet, Girbergam et Aremburgim; quae, cum ad nubiles annos pervenissent, secundum morem colibertorum partite sunt.
Primam, que vocabatur Agnes, Otbrannus, abbas Sancti Albini, accepit; que postea Giraldum Cavellum maritum duxit, qui et ipse ex familia Sancti Albini erat.
Reliquas duas Fulcho comes et Rotbertus Burgundus sibi vindicaverunt; que tamen postea a predicto comite et a Rotberto Burgundo manumisse sunt. Libere facte, ac per hoc a rebus patris sui Godefredi funditus separate, maritos acceperunt. Una earum, Girberga videlicet, Engelbaudo, qui cognominatus est Eschevit, nupsit; et aliam, que dicebatur Aremburgis, Haimericus de Monte Basonis conjugem accepit.
Elapso autem multo tempore, cum utreque genuissent filios et filias; et filius Engelbaldi Eschevit, nomine Simon, jam adolevisset, fiscum avi sui, predicti scilicet Godefredi, reposcere cepit: hoc est censivam de Puteo Ansaldi, et fiscum Constantini Carbonelli.
Quid plura ? Accepto consilio, Girardus, Sancti Albini abbas, fiscum Godefredi prepositi predicto Simoni, sicut rectum erat, reddidit. Quem fiscum cum ille parvo tempore tenuisset, et tandem resscisset quia non poterat esse ingenuus quamdiu fiscum coliberti possideret, presente Milone, Romane Sedis legato, ejusdem sepedictum fiscum, in manum Girardi abbatis, cum servitutis dedecore abjecit.
Illo ita egresso, Girardus abbas et monachi Sancti Albini supradictas res pluribus annis sine ulla calumpoia tenuerunt. Postea, cum fllius Haimerici de Monte Basonis, nomine Mauritius, juventutis annos attigisset, non solum fiscum quem Simon cognatus suus reliquerat, sed etiam multas alias res monachis Sancti Albini calumpniari cepit, quas subter annotavimus. Preposituram illorum , quam Godefredus avus sous tenuerat per fiscum, reposcebat. Unam quoque mansuram terre apud Campigniacum; preterea tres quarterios vinee apud locum qui Clum vocatur, et
censivam de Puteo Ansaldi cum fisco Constantini Carbonelli reclamabat.
Abbas igitur Archembaldus et monachi Sancti Albini, congregato cetu magnorum virorum in curia sua, auditis rebus quas Mauritius reposcebat, calumpnias ejus evidenti judicio refutaverunt: partim, quia quasdam res poscebat quas non habebant, partim vero, quia, de illis rebus [quas] habebant, tam longo tempore sine ulla calumpnia tenuerant, ut jam inde nulli respondere deberent.
Cui juditio ille minime adquiescens, ubi provinciam sine justitia vidit, res monachorum furto aggressus vineas incidit, domos et molendinos incendit, aliaque quam plurima dampna eis intulit.
Qua de re abbas et monachi, dominis et amicis suis clamorem facientes et rectum offerentes, illum tergiversantem et rectum evitantem excommunicari fecerunt. Quo excommunicato, dum nec sic ille requiesceret, apud Hucbertum de Campania de illo abbas conquestus est: homo quippe illius idem Mauritius erat. Hucbertus ergo promisit se abbati rectum facere de Mauritio, si abbas ipsi Mauritio rectum facere vellet; nec abbas renuit.
Quapropter apud Duristallum utrinque placitaturi conveniunt. Auditis rebus omnibus et optime peroratis, Hucbertus juditium, accepta occasione, distulit. Unde factum est ut iterum atque iterum, sepe et sepe, pro eadem re predictum castrum supramemoratus abbas cum multis amicorum frequentaret, ubi, post multas lites et contemptiones, maximo juditio congregato, sic res illa finita est.
Rogavit Hucbertus de Campania Archembaldum abbatem ut, postpositis reliquis rebus et dictis, ad caput placiti utreque partes redirent.
Quo impetrato, Mauritius res quas calumpniabatur, sicut supra scripte sunt, exposuit. Expositis ergo calumpoiis, designati judices interrogant abbatem et monachos utrum, de illis rebus quas Mauritius ab illis expetebat, parentes illius aliquid tenuisse recognoscerent. Ad quod respondit abbas quia Godefredus, avus istius Mauritii, preposituram eorum non in fiscum, sed sicut ser-
viens, et sicut homo Sancti Albini de capite suo habuisset: ita ut, eo adhuc vivente, abbas ipsam preposituram aliis commendaverit, et eam, in vita ipsius Godefredi, Bernerius et Aldulfus habuerint; sed plane censivam de Puteo Ansaldi et fiscum Constantini Carbonelli habuit.
Post hanc abbatis responsionem, judices subintulere: "Domine abbas, judicamus quia debetis Mauritium revestire de illis rebus quas avum illius tenuisse recognoscitis, hoc est de fisco Constantini Carbonelli et de censiva Putei Ansaldi. Pro qua re tamen debet vobis convenienter dare de pecunia sua, justa modum fisci illius. Cumque, sicut rectum est, revestieritis eum, ipse postea respondebit vobis si eum de capite suo impetieritis."
Hoc judicium abbas audiens, inito consilio, Mauritium de supradictis rebus revestire disposuit. Sed Mauritius, intelligens quia si fiscum avi sui de abbate suscepisset, etiam servitutis dedecus indueret, per amicos suos de hac re quesivit concordiam.
Qua perscrutata, venit in capitulum Sancti Albini cum Aremburge, conjuge sua, et Jofredo Brichet, sororgio suo, ibique omnia que monachis Sancti Albini calumpniatus fuerat, in manum Archembaldi abbatis, cum uno cultello, penitus dimisit et predicta uxor ejus; moxque eundem cultellum super altare sancti Albini detulit. Hoc facto, regressus in capitulum Sancti Albini, Haimerico Camaillardo manum ejus tenente, fidem suam dedit quod hanc concordiam quam tunc faciebat, toto tempore vite sue, abbati et monachis Sancti Albini conservaret. In eadem quoque fidutia promisit quia istas res, quarum calumpniam tunc dimittebat, monachis Sancti Albini, contra insurgentes deinceps adversarios, pro posse suo, tutaret et defenderet, excepta datione pecunie sue; et quod hec omnia filium soum concedere faceret, cum ille, qui tunc parvulus erat, ad legitimam etatem perveniret. Hac fide ita promissa, Mauricius omnia de quibus ibi fidem suam dederat, in eodem capitulo, super sanctas reliquias, juravit.
Ergo his rebus ita pacatis, dedit abbas Archembaldus predicto Mauricio duodecim libras denariorum.
ROULEAU MORTUAIRE DE MATHILDE, FILLE DE GUILLAUME
LE CONQUÉRANT ET ABBASSE DE LA TRINITÉ DE CAEN; L'ABBAYE
DE SAINT-AUBIN Y A INSCRIT SON "TITULUS". Rouleax des Morts, p. 177.)
NOTICE DES DONS FAITS A SAINT-AUBIN PAR GEOFFROI
DE QUERQUEUIL.
Omnibus notum esse volumus quod Jofredus de Carco venit in capitulum Sancti Albini, IV nonas julii, petiitque a domno abbate Archembaldo et a toto conventu ut patrem suum Robertum de Carco, qui tunc graviter egrotabat, monachum facerent. Quod cum impetrasset, calumpoiam quam in vineas Stabilis monachi inferebat in primis guirpivit, ac postmodum quinque solidos annui census duosque arpentos prati, qui sunt juxta insulam Montis, monachis dedit.
Post hoc autem accepit beneficium loci et, cum una virgula, Archembaldum abbatem de predictis rebus revestivit, et eamdem virgulam super altare Sancti Albini detulit.
UNION DE PRIÈRES ÉTABLIE ENTRE
SAINT-AUBIN ET MARMOUTIER.
Hec est amice confederationis societas inter nos et ecclesiam Beati Martini Majoris Monasterii.
Omnium fratrum quorum infra anni orbitam defunctorum in festo beati Albini, kalendis martii, nobis brevem transmittent. Nos autem post capitulum in quo brevis recitatus fuerit, pulsatis signis, pro illis qui in breve fuerint et omnibus ejusdem congregationis defunctis officium Communiter persolvemus, et singuli sacerdotum nostrorum, intus et foris, missam unam pro ipsis celebrabunt, et ceteri missas non canentes quinquaginta psalmos perorabunt; primoque die qui ad hoc agendum idoneus fuerit, pulsatis solemniter signis, missam pro eisdem in conventu celebrabimus. Die vero altera post recitacionem brevis trigenarium de missis, cum pane et vino et generali, incoabimus.
Pro singulis quoque abbatibus Beati Martini Majoris Monasterii obeuntibus, sicut de professo nostro consuevimus facere, faciemus.
Similiter facient illi de nobis, et in Translatione Beati Martini, que celebratur estivo tempore, brevem nostrum eis transmittemus.
Et ut hec nostra concessio omni tempore firma persistat, in presenti eam martyrologio annotare studuimus, ut discant posteri nostri quia constans et ratum debet esse quicquid a communi capitulo concorditer statuitur.
UNION DE PRIÈRES ÉTABLIE ENTRE
SAINT-AUBIN ET L'ABBAYE NOTRE-DAME DE
DÉOLS.
Hec est amice confederacionis societas inter nos et ecclesiam Beate Marie Dolensis.
Omnium fratrum suorum infra anni orbitam defunctorum in
Nativitate Beate Marie nobis brevem transmittent. Nos autem post capitulum in quo brevis recitatus fuerit, pulsatis signis, pro fllis qui in breve fuerint et omnibus eisdem congregacionis defunctis officium communiter persolvemus, et singuli sacerdotum nostrorum intus et foris manentium missam unam pro eis celebrabunt, et ceteri missas non canentes quinquaginta psalmos perorabunt; primoque die qui ad hoc agendum idoneus fuerit, pulsatis solempniter signis, missam pro eisdem in conventu celebrabimus. Die vero altera post recitacionem brevis trigenarium de missis, cum pane et vino et generali, incoabimus.
Pro singulis quoque abbatibus Beate Marie Dolensis, sicut de professo nostro consuevimus facere, faciemus.
Similiter fiacient illi de nobis, et in Purificacionem Beate Marie brevem nostrum eis transmittemus.
Et ut hec nostra concessio omni tempore firma persistat, in presenti eam martirologio annotare studuimus, ut discant posteri nostri quia constans et ratum debet esse quicquid a communi capitulo concorditer statuitur.
ROULEAU MORTUAIRE DU BIENHEUREUX VITAL,
ABBÉ DE SAVIGNY; L'ABBAYE DE SAINT-AUBIN Y A INSCRIT SON
"TITULUS". Rouleaux des
Morts, p. 281.)
LETTRE PAR LAQUELLE LES MOINES DE SAINT-AUBIN,
FAISANT PART A LA FOIS DES DÉCÈS DE MARBODE,
ÉVÊQUE DE RENNES, ADVENU A SAINT-AUBIN LE 11 SEPTEMBRE,
ET DE CELUI DU BIENHEUREUX GIRARD, MORT LE 4 NOVEMBRE, DEMANDENT DES
PRIÈRES POUR L'UN ET POUR L'AUTRE 1. Thesaurus, I,
355; par Beaugendre, Hildeberti opera, col. 1383;
par Dom Morice, Preuves, 1, 549, et par
L. Delisle, Rouleaux des Morts,
p.344.)
Universis unius sacrosancte Ecclesie filius humilis congregatio
Beati Albini Andegavorum episcopi, plenam de Hoste et de victoria coronam.
Apostolica nos informat auctoritas ut pro invicem orantes alter alterius on era portemus, et sic adimplebimus legem Cbristi. Legem igitur Christi nos, servi Christi, pia sollicitudine adimplere satagentes, denuntiamus vobis obitum domni Marbodi, venerabilis episcopi, semper cum laude memorandi, lingua facundi, religione precipui, honestate preclari, litterarum editione doctissimi, cujus sermo sale semper conditus erat, et ex ore illius omni melle dulcior semper fluebat oratio. Et quamvis eodem tempore variis studiis tota Gallia resonaret, ipse tamen, oratorum rex, Gallicane arcem eloquentie specialiter obtinebat.
Tertio siquidem idus septembris informatus carne, sed spiritu fortior, excedens a seculo, vivens in Christo, sua nos viduavit presentia et amoris sui jaculo vulneratos intolerabili dolore confecit.
Qui post longa liberalium studiorum longe lateque vernantium exercitia, quibus in Andecavensi civitate cui famosissimus ac nominatissimus extitit magister, efficassime claruit, electus a reverendissimo papa Urbano, in Turonensi concilio 1, sancte sedis ecclesie Redonensis, annuente Domino, pontifex ordinatus est.
Quam ipse dignitatem, immo onus, accinctus gladio Spiritus Sancti, licet inter barbaros et naturali quadam armatos feritate per annos viginti octo fideliter prudenterque gubernans, superborum colla justicie censura perdomuit, arguendo, obsecrando increpando, dissidentia pacificavit.
Tandemque longevo confectus senio, plenus dierum, in sancta confessione, ut premissum est, in Domino requievit. Ingressurus itaque viam universe carnis, mortemque vicinam presentiens, onere pontificali deposito, sanctissimi Benedicti habitum humilitatemque suscepit, monachumque professus beato Albino se tradidit, ac sic exoneratus, pauperem Christum pauper et ipse secutus est.
Ante quidem, ut Martha, sollicitus erat et occupatus erga plu-
rima; nunc vero, velut altera Maria, unum esse necessarium recognoscens, optimam partem elegit que non auferetur ab eo.
Commendamus etiam orationibus vestris transitum domni Girardi, fratris nostri, viri plane mirabilis, quem profecto temporibus nostris prolirum vidimus traxisse martyrium. Rebus pauper, meritis dives, parcus sibi, largus egenis, cujus honesta conversatio in coelis erat, dum angelicam in terris vitam gerebat. Ubi enim erat thesaurus ejus, illic et animus, qui juxta Apostolum semetipsum exhibuit hostiam viventem, sanctam, Deo placentem; cui, jejunando, vigilando et orando jugiter assistens, oneratus ferro vinctusque catenis, rationabile reddidit indefessus obsequium, et, ut magna breviter explicemus, mirabilem vitam mirabiliter inchoavit et mirabilius consummavit, bonis meliora, melioribusque semper adjiciens optima.
Obiit autem eodem anno, pridie nonas novembris, in senectute bona, virtutum floribus adornatus, coeloque spiritum reddens, terram terre mandavit.
Ceterum, quia corpus, quod corrumpitur aggravat animam, et deprimit inhabitatio terrena sensum multa cogitantem, et nemo mundus a sorde, nec infans, cujus est unius diei vita super terram, dilectissimam nobis caritatem vestram per viscera misericordie Dei nostri petimus et rogamus ut pro illis fundatis ad Dominum preces, et contra cuncta eis adversantia orationum vestrarum clypeos opponatis. Insuper admonemus ut vanitantium vanitates et nugarum nenias penitus recidatis, ne quod utiliter nimis institutum est notam habeat levitatis. Nos enim vota precum animabus profutura, non verborum phaleras postulamus, que defunctis nichil proficiunt et vivis plurimum solent obesse, cum scriptum sit de omni verbo otioso reddituros nos rationem. Latori quoque presentium, pro amore Dei et mirandi pontificis honore, necessaria ministrate, ne si dimiseritis vacuum, quod absit, deficiat in via.
Denique presenti rotulo titulos vestros apponite, defunctorum nomina breviter annotate, ut quod nostris salubriter petimus, vestris devotissime persolvamus.
Et ne forte de rotuli procrastinatione miremini, sciatis hoc
indubitanter ob expectationem pontificaiis ecclesie contigisse; sed quia nullus extitit eorum qui hoc faceret, maluimus nos esse quam neminem.
VIE DU BIENHEUREUX GIRARD, MOINE DE SAINT-AUBIN
1. Chroniques des églises
d'Anjou, p. 93-126.)
CHIROGRAPHE RELATANT L'ACCORD ÉTABLI ENTRE
L'ABBAYE DE SAINT-AUBIN ET LE CHAPITRE DE SAINT-MAURILLE AU SUJET DE
LA POSSESSION D'UNE VIGNE SITUÉE DANS LA CENSIVE DES
CHANOINES.
Quoniam vita brevis est et memoria fallax, temporis acta nostri litteris mandare decrevimus.
Giraudus igitur, filius Andefredi, ad extrema veniens, monachus Sancti Albini factus est, atque inter cetera beneficia que eis contulit, delegavit eidem Sancto ac monachis ejus vineas quasdam, id est tres arpentos et dimidium, quas in censiva canonicorum Beati Maurilii habebat, unde et capitalis census et vende Sancti Maurilii erant.
Quo comperto, canonici, quia monachos in censiva sua nichil possidere volebant, calumniam intulerunt, neque de manu monachorum capitalem censum recipere voluerunt. Quin etiam ad domnum Rainaldum episcopum clamorem direxerunt. In cujus presentia hujusmodi tandem concordia facta est, quod canonici
super censum prefatarum vinearum concesserunt abbati ac monachis Sancti Albini, causa dilectionis et pacis, ita quidem ut canonici semper capitalem censum earumdem vinearum de manu monachorum recipiant; et si quando vende provenerint habeant canonici vendas earum, monachi vero semper solummodo supercensum habeant. Et si forte vineae defecerint, ita terra tradatur ut canonici vendas suas non amittant neque monachi supercensum.
Hec autem concessio tali facta est tenore talique determinatione ut, si canonici Sancti Maurilii tantumdem adquirere potuerint in qualibet censiva Sancti Albini, concedatur eis similiter a monachis supradictis.
CHIROGRAPHE RELATANT L'ACCORD ÉTABLI ENTRE
SAINT-AUBIN ET SAINT-MAURILLE AU SUJET DE LA POSSESSION DE LA VIGNE DE
BONHOMME LE LÉPREUX, SITUÉE DANS LA CENSIVE DES
CHANOINES.
Quidam leprosus, nomine Bonus Homo, dimidium arpentum vinee pro anima sua Sancto Albino in elemosinam dedit. Quia vero illa vinea de feodo Sancti Maurilii est, canonici ejusdem ecclesie eam monachis Sancti Albini calumpniati sunt; que tamen calumpnia pacis et concordie pacto ita tandem finita est.
Canonici Sancti Maurilii predictam vineam monachis Sancti Albini concesserunt, pro qua ipsi monachi reddent sex denarios de censu per singulos annos supradictis canonicis; et, tam pro illa quam pro aliis vineis quas de feodo vel decimaria Sancti Maurilii habent, dabunt illis pro decima quattuor sommas legitimi vini albi sive rubei.
LETTRE DANS LAQUELLE GEOFFROY, ABBÉ DE LA
TRINITÉ DE VENDÔME, SE PLAINT A HAMELIN, ABBÉ DE
SAINT-AUBIN, DE L'ACCUEIL FAIT PAR CELUI-CI AU MOINE PÉAN, FILS
D'AUBRY, QUI, AYANT ABANDONNÉ LE PRIEURÉ DE
SAINT-CLÉMENT DE CRAON, S'ÉTAIT RÉFUGIÉ A
SAINT-AUBIN 1. Goffridi, abbatis Vindocinensis,
epistolae, lib.IV, epist. 12; réimprimé dans Migne,
Patrologia latina, CLVII,
157.)
NOTE SUR LA TRANSLATION DES RELIQUES DE
SAINT-AUBIN.
Anno ab incarnatione Domini M C XXVIII, indictione VI, in sancta Romana ecclesia Honorio papa presidente, Ludovico Phi-
lippi regnum strenue gubernante, convenerunt in unum Giraldus, Engolismensis episcopus, Romane Sedis legatus, et Hildebertus, Turonensis archiepiscopus, cum venerabilibus viris episcopis Guidone Cenomannensi, Hamelino Redonensi, Ulgerio Andegavensi, Bricio Nannetensi; abbatibus quoque quamplurimis, atque rogatu domni Rotberti, abbatis hujus loci, totiusque congregationis, transtulerunt corpus sancti Albini presulis in in novam capsam, auro et argento mirifice adornatam; ibique, presentibus domino Fulcone, nobilissimo consule, et Gaufrido, ejus filio, multaque nobilis turba tam clericorum quam laicorum, die kalendarum martiarum, honorifice condiderunt.
ACTE CONSTATANT LA PRISE A VIAGE PAR GARIN,
PRÊTRE DE SAINT-PIERRE, D'UNE MAISON SISE PRÈS
L'ÉGLISE SAINT-PIERRE, TENUE EN CENSIVE DU CHAPITRE DE
SAINT-PIERRE ET CONCÉDÉE AUTREFOIS PAR L'ABBAYE DE
SAINT-AUBIN A GUILLAUME, ARCHIDIACRE DU MANS.
Intellectus animi rationales testificantur quod generationes hominum pretereunt et generationes subsequuntur, terra vero in eternum consistit. Ideoque utile nobis videtur ut ea que in temporibus nostris aguntur, successoribus nostris sub litterarum inscriptione relinquamus contra fradulentorum hominum, si aliquando insurrexerint, calumpaias; quod monachi Sancti Albini in censiva quandam domum ab ecclesia Sancti Petri et canonicis ibidem conversantibus tenent; que non longe ab ecclesia posita est, et quam ipsi monachi Willelmo, archidiacono Cenomannensi, in vita sua dederunt et concesserunt, tali tenore et conventione ut post obitum ejus ad ecclesiam Beati Albini reverteretur.
Postea vero idem Guillelmus archidiaconus domnum Robertum, abbatem, ceterosque monachos Beati Albini rogavit ut, sicut ipsi predictam domum sibi concesserant, ita cuidam presbitero de Sancto Petro, nomine Guarino, in vita sua, eandem domum concederent; et ipse presbiter canonicis Sancti Petri censum
II-4
annuum pro eis persolveret, scilicet quinque solidos et tres denarios, quod et hoc modo fecerunt.
Venit itaque Guarinus presbiter in Beati Albini capitulum ibique, cum predicto pacto assensuque tocius capituli, cum regula beati Benedicti super hoc dono Rotbertus abbas eum revestivit.
Pro hac autem concessione, quam ipsi monachi libenter fecerunt, promisit eis et concessit ut domum illam, tamquam suam propriam, bene cooperiret et edificaret, et in tempore suo non decideret. Post mortem itaque suam, domus illa, bene edificata atque refecta, ad ecclesiam Beati Albini iterum reverteretur.
Monachis vero Beati Albini in communi capitulo, post membrorum dissolutionem, quandam cameram cum necessariis, que huic domui adjacet et que de suo jure erat, in elemosinam dedit et concessit.
L'ABBÉ ROBERT ACCORDE DIVERSES PERSONNES
LA FAVEUR D'ÊTRE ASSOCIÉES AUX PROFITS SPIRITUELS DE
L'ABBAYE 1.
.... duobus monachis Majoris Monasterii,
Herveo de Monte Forti atque Helye ....
.... Hersendi de Sartrino ....
.... Girorio de Bello Pratello
....
.... Gauterio de Insula Buccardi, monacho
Sancte Marie Dolensis, et Girorio, monacho Sancti Florentii
....
.... Bernerio, abbati
Nucariensi....
.... Laurentio, monacho Sancti Florentii
.... Gauterio, abbati de Asneriis
. . .
.... Guarino, monacho Sancti Melanii
....
CHIROGHAPHE PAR LEQUEL SAINT-AUBIN CONCÈDE
A L'ABBAYE DE LA ROE LA CHAPELLE DE NOTRE-DAME DE RECOUVRANCE A CHANCE
D'UNE REDEVANCE D'UN DEMI POIDS DE CIRE AU PROFIT DU
SACRISTAIN.
Regali munificentia a fundamentis constructa et celebri possessionum dote ampliata, incliti confessoris Christi Albini abbatia, in suburbio 1 Andegavensis urbis collocata, ab antiquo intra muros dicte civitatis haud procul a matre ecclesia sitam ecciesiolam in honore Matris Misericordiarum fundatam habebat. Accidit autem ut canonici de Rota in eadem civitate quamdam domum quae Hildegarii thesaurarii fuerat, possiderent; ubi vero divinum officium agerent penitus non haberent. Predictorum igitur canonicorum abbas, nomine Albinus, vir in bonis satis laudabilis, et aliquanti cum eo canonici, venerabilem abbatem Sancti Albini Robertum adierunt et, ut predictam ecclesiolam, causa mutue dilectionis ecclesie sue in perpetuum cum assensu capituli concederet postulaverunt.
Super hoc autem abbas Sancti Albini capitulum consulens eodem die, capitulo in capella Sancti Andree celebrato, deliberatione habita, capitulo favente, peticioni corum adquievit, ea conditione ut, in auxilium luminis ecclesie singulis annis dicti canonici dimidium pondus cere in festivitate Sancti Nicholai, sacriste Sancti Albini persolverent. Determinatum etiam fuit ut, si in predicto festo, aliqua causa impediente, non redderetur, infra octabas sine causatione reciperetur. In eodem quoque loco concessum utrobique fuit ut canonici de Rota pro monachis Sancti
Albini, sicut pro suis fratribus, beneficium in omnibus facerent, et eandem socictatem eis monachi Sancti Albini impenderent.
LETTRE PAR LAQUELLE L'ÉVÊQUE
D'ANGERS, ULGER, RATIFIE LE DON DE LA CHAPELLE DE NOTRE-DAME DE
RECOUVRANCE, FAIT A L'ABBAYE DE LA ROE PAR SAINT-AUBIN
Ulgerius, indigne dictus, episcopus Andegavorum, Roberto, venerabili abbati Sancti Albini, et toto conventui sibi subjecto salutem in Christo.
Quod fraternum est, quod officium est caritatis et argumentum religiose dilectionis, retulerunt nobis fratres et amici nostri de Bosco vos dedisse illis ecclesiam Beate Marie que dicitur Discooperta, et in capitulo concessisse. Unde grates Deo et vobis agimus; et vestri exempli sequentes vestigia, quantum ad nos pertinet, ex parte nostra dictam ecclesiam monasterio de Bosco et fratribus vestris, canonicis ibidem deservientibus et deservituris, in perpetuum concedimus.
ACTE PAR LEQUEL SAINT-AUBIN CÈDE A JOULAIN DE TOURS LA PROPRIÉTÉ DE LA TERRE DE LA ROCHE-
JOULAIN LAQUELLE NE POURRA JAMAIS ÊTRE
DONNÉE A UNE ÉGLISE.
Notum sit omnibus presentibus et futuris quod ego, Robertus, abbas Sancti Albini, totusque conventus concessimus Gosleno de Turonis et heredibus ejus terram de Rocha, hereditario jure perpetuo habendam, reddendo singulis annis, II kalendas martii, ecclesie Sancti Albini Andegavensis quinque solidos de servitio, ita tamen quod neque Goslenus, neque heredes sui alii ecclesie dare aut vendere poterunt, nisi ecclesie Sancti Albini, ex cujus beneficio eam habent; laicis autem personis dare aut vendere aliquando si voluerint poterunt, solummodo tamen cum servitio.
CHIROGRAPHE RELATANT LE DON DE TOUS SES BIENS
FAIT A SAINT-AUBIN BAR GEOFFROY LE BLANC.
Sciant presentes et presentium successores quod juvenis quidam, Gaufridus scilicet, filius Gaufridi Albi, venit in capitulum nostrum, ibique se omnesque possessiones suas Deo et Beato Albino et monachis ejus fideliter condonavit; et de hac condonatione Ernaudum, tunc priorem, cum quadam virgula investivit, quam super altare Beati Albini pro testimonio posuit.
Hee sunt autem possessiones quas nobis dedit: due platee ante portam monachorum, unum arpentum vinearum et dimidium
arpentum prati, et oschia ultra fluvium Sartam et terra de Noiento, et undecim solidos census.
Nos autem concessimus ei ut, cum monachus fieri voluerit, eum recipiamus et pannis nostris induamus Interim in una de obedientiis nostris vel in abbatia, sicut monachus, necessaria habebit. Insuper prior Malicornie per annum viginti solidos Andegavensis monete ei debit. Servanteriam quoque que prius libera fuerit, excepta prepositura de Saiaco et nostra dominica, si voluerit eam accipere, habebit.
L'ABBÉ ROBERT, EN DÉCIDANT QUE
DÉSORMAIS, A SAINT-AUBIN, L'ASSOMPTION SERA FÊTÉE
A L'ÉGAL DE PAQUES, DE NOEL ET DE LA PENTECÔTE, FAIT A
L'ABBAYE CERTAINS DONS DESTINÉS A COUVRIR LES FRAIS DE LA
FÊTE.
Quoniam indesinenter labitur humane mortalitas, memorie posteritatis nostre litteris quibus eadem viget memoria mandamus quod Rotbertus, abbas Beati Albini, scilicet vir virtute religionis approbatus, cum totius ecclesie communi capitulo, festum de Assumptione benedicte Virginis Marie et genitricis unigeniti Filii Dei firmiter stabilivit, stabiliterque firmavit pio religionis augmento solemnitor celebrari, sicut Pascha vel Pentecostem vel Natale Domini, quatuor scilicet diebus in capis, cum omnibus consuetudinibus suis et per omnia consimili ordine prenominatarum solempnitatum et ratione.
De qua autem re ne postventuri cellararii gravarentur multamque impensam causarentur, Mainerius, ejusdem ecclesie cellararius, ad procurationem fratrum psallentium dedit de adquisitis suis, videlicet decimam de terra Brientii de Larre, quam a filiis ejus viriliter et precio adquisierat.
Dedit etiam census de vinea Gauterii Fabri, scilicet sex solidos et quatuor denarios.
Hec in usum fratrum concesserunt: Robertus abbas, Willelmus sacrista, Guarinus prior, Johannes elemosinarius, Christianus, communiterque omnes alii fratres perpetualiter statuerunt.
BULLE PAR LAQUELLE LE PAPE EUGENE III CONFIRME
LES POSSESSIONS DE SAINT-AUBIN 1.
Eugenius episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis Roberto, abbati monasterii Sancti Albini, quod secus civitatem Andegavensem situm est, ejusque fratribus tam presentibus quam futuris regularem vitam professis in perpetuum.
Quotiens illud a nobis petitur quod religioni et honestati convenire dignoscitur, animo nos decet libenti concedere et petentium desideriis congruum inpartiri suffragium.
Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et prefatum monasterium in quo divino mancipati estis obsequio sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et presentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascumque possessiones, quecumque bona idem monasterium in presenti juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis justis modis, Deo propitio, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant.
In quibus hec propriis duximus exprimenda vocabulis:
In Andegavensi episcopatu: insulam Montis, piscariam de Sorgiis, Sanctum Johannem super Ligerim, Chiriacum, Calciacum, Alodum, Segniacum, Clementiniacum, Campaniacum, Sagiacum, Ladriacum, Ballaiacum, Prunarium, Legionem, Monsteriolum, Charrers, Campiniacum, Pinciacum cum bosco de Malespinet, Castellicium, Basilgiam, Castrum Gunterii, Lusdum, Valles, Brionum, Carliniacum, Peregrinam, Nimerlam, Villam Canis, Campum Bosserium, Vernueil, Sarmagiam, Fissam, Guiziacum, Comborniacum, Artisiacum, Curtum Campum, Sichiliacum, Sanctum Matheum de Treviis, Sanctam Columbam, Sanctum Julianum de Civitate, Camberliacum.
In Cenomannensi episcopatu: Coloniam, Sanctum Gallum, Basilgiam, Criptam, Basilgiolam, Luchiacum, Malicornant, Sanctum Petrum de Ulmis, Miseriacum, Ligrum, Loconacum, Fraterniacum, Avesiacum; in civitate Cenomanensi: Sanctum Audoenum, Sanctum Petrum Interratum, Fratellum 1.
In Pictavensi: Maironum, Brussiacum.
In Redonensi episcopatu: Calumpoiacum, Cellulam domini Melanii.
In Nannetensi episcopatu: Salliacum, Sanctum Nozarium, Sanctum Brevenum, Corset, Sanctam Opportunam, Ralleriam et Uldonum.
Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbate vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia preponatur, nisi quem fritres communi consensu vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Deum et beati Benedicti regulam, providerint eligendum.
Adjicimus etiam, ne pro communi interdicto parochie monasterium vestrum divino vacet officio, sed potius clausis januis et exclusis excommunicatis et interdictis, suppressa voce divina vobis liceat celebrare officia.
Preterea libertatem 2 seu immunitatem a nobili viro Gaufrido,
Andegavensi comite, et filiis ejus obedientie vestre de Mairono, super pravis et indebitis consuetudinibus eidem loco impositis concessam et scripti sui munimine roboratam, vobis auctoritate Sedis Apostolice confirmamus. Indebitas autem et immoderatas prandiorum exactiones in obedientiis vestris a diocesano episcopo fieri omnimodis prohibemus.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat prefatum monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auterre, vel ablatas retinere, minuere aut aliquibus vexationibus infestare, sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva Sedis Apostolice auctoritate et diocesanorum episcoporum canonica justitia.
Si qua igitur in futurum ecclesiastica secularisve persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens contra eam temere venire temptaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districte ultioni subjaceat.
Cunctis autem eidem loco justa servantibus, sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bone actionis percipiant et apud districtum Judicem premia eterne pacis inveniant. Amen. Amen. Amen.
(Rota et monogramme du Bene valete).
FRAGMENTS DU ROULEAU MORTUAIRE DE ROBERT,
ABBÉ DE SAINT-AUBIN. Rouleaux des
Morts, p. 363-369.)
L'ABBÉ HUGUES ACCORDE A DIVERS PERSONNAGES
LA FAVEUR D'ÈTRE ASSOCIÉS AUX PROFITS SPIRITUELS DE
L'ABBAYE 1.
. . . cuidam militi curiali regis Anglie,
Richardo scilicet de Luceio . . .
. . . Guihummaro, fratri Hohelli, ducis
Britannie, monacho Sancti Florentii . . .
. . . Achardo, monacho Sancte Trinitatis
Vindocinensis . . .
. . . cuidam monacho Majoris Monasterii,
nomine Walterio de Remmenru . . . Ordo ejus semper erit post quinque
priores, in choro, in refectorio, in capitulo.
... duobus monachis, Hugoni d'Oviler,
priori Sancte Marie de Cunaldo, et Hugoni de Ripe Profunde, monachis
Sancti Martini Majoris Monasterii . . .
... duobus monachis Sancti Maxentii, H. et
Guillelmo . . .
. . . Fulcho[ni], monacho Sancti Florentii
...
. . . tribus monachis Sancti Sergii: Andree scilicet, priori, et Gaufrido de Chimilliaco et Ruallono, et Hugoni Dalibart, monacho Sancti Martini Turonensis...
Hanc convenientiam habet Eudo armarius apud Sanctum Sergium et
Sanctum Nicholaum et Sanctum Melanium et Sanctam Mariam de
Asneriis.
... Gaufrido de Chimilliaco, monacho Sancti
Sergii, ut in vita sua sit eorum frater et monachus, et ordinem suum
apud illos habeas juxta Turpinum secretarium. ..
... domno Philippo, abbati Sancti Florentii, consummato religionis viro . . .
Concessimus preterea duobus monachis Sancti Florentii predicti
abbatis sociis, Aufredo scilicet de Maidone et Ernaldo
. . .
. . . Hamarico cementario, monacho Sancti
Martini Majoris Monasterli . . .
. . . duobus monachis: Bernardo, Majoris
Monasterfi monacho, et Fulcoio Anglico, monacho Sancti Petri
Culture...
... monacho Sancti Vincentii
Cenomannensis...
EN L'ABSENCE DE L'ABBE HUGUES, PARTI POUR HOMME,
FOULQUES, PRIEUR DE SAINT-AUBIN, ACCORDE A UN MOINE D'EVESHAM
L'ASSOCIATION AUX PROFITS SPIRITUELS DE L'ABBAYE.
Sciant presentes presentiumque successores quod Fulcho, prior, et commune Sancti Albini capitulum, Hugone abbate pro negocio ecclesie nostre Romam morante, concesserunt Ganquelino, monacho de Anglia Sancteque Marie de Esvexam, ut hujus ecclesie sit frater et monachus.
Cum autem de hoc mundo, Deo jubente, migraverit, unusquisque de sacerdotibus pro ejus anima unam missam cantabit et nomen ejus in martirologio nostro ascribetur.
Ipse vero pro defunctis nostris singulis annis quoad vixerit tempore tres missas cantabit.
NOTICE DE L'ÉTABLISSEMENT A SAINT-AUBIN
D'UN OFFICE D'UNE RÉFECTI0N LA VEILLE DE LA FÊTE DE
NOEL.
Quoniam bonum est oblivionem fugere que memoria digna sunt, bonum est litteris commendare. Eapropter, presenti scedula mediante, noticie presentium relinquimus et futurorum quod domnus Hugo, abbas, vigiliam Natalis Domini, quod prius privato celebratur officio, cum assensu tocius capituli honore ampliato, sicut in nostris plenius annotatur libris, festive apud nos celebrari constituit.
Ad refectionem itaque fratrum ipsa die Mainerius, eo tempore cellararius, pro Nativitatis Domini reverentia et anime sue remedio, quadraginta solidos annui census, quos adquisierat in molendino de Chauce ex nunc et deinceps destinavit.
Ac ne ingrati ejus beneficio abbas vel ceteri fratres essent ex totius capituli assensu, hec meritis ejus recompensata est merces
ut, post obitum ejus, unoquoque anno, in die anniversarii ejus vel in ebdomada qua anniversarius dies contigerit, singuli sacerdotes pro eo singulas missas imperpetuum decantarent et, post capitulum, pulsatis signis, pro eo dicetur absolutio.
Actum est in capitulo die crastina post festivitatem beati Albini kalendis martii 1.
LETTRE PAR LAQUELLE BERNARD, ÉVÊQUE
DE NANTES, ET T., ARCHIDIACRE DE TOURS, SOUMETTENT AU PAPE ADRIEN IV
LA SOLUTION D'UN LITIGE PENDANT ENTRE L'ABBAYE DE SAINT-AUBIN ET LE
CHAPITRE DE SAINT-JEAN D'ANGERS, AU SUJET DE L'ILE
SAINT-AUBIN.
Adriano, domino suo, sanctissimo patri, Dei gratia summo pontifici, B[ernardus], Dei gratia, Nannetensis ecclesie humilis minister, et T., sancte Turonensis ecclesie dictus archidiaconus, salutem et debite subjectionis obedientiam.
Beatitudini vestre, Reverende Pater, notum esse non dubitamus querelam inter monachos Sancti Albini Andegavensis et canonicos Sancti Johannis Andegavensis super insula quadam rebusque aliis diu agitatam, ad hunc finem quem dicturi sumus, in presentia nostra, perductam fuisse.
Concordatum est siquidem a prefatis monachis et canonicis
vestraque auctoritate laudatum atque concessum ut sex persone eligerentur, tres ex parte monachorum et tres ex parte canonicorum, que in patria nostra, statuto die in unum convenirent et, auditis utriusque partis rationibus et scriptis, diligenterque investigatis, controversiam illam, retentis ecclesie Beati Albini omnibus possessionibus, laudationis sue consideratione terminarent.
Nominati sunt utique et concessi:
Ex parte monachorum: M[atheus], abbas Sancti Florentii, B[ernerios], abbas Nuchariensis, P[etrus], abbas Buxerie;
Ex parte canonicorum: Willelmus, Cenomannensis episcopus, Gi[rardus] et Gau[fridus] Andegavensis ecclesie archidiaconi;
Qui contentionem illam inter predictas ecclesias exortam, sicut predictum est, finirent.
Si vero sex prenominate persone in laudatione illa in aliquo dissentirent, dissensio illa quantacunque foret domno B[ernardo], Nannetensi episcopo, et mihi, qui tunc pro aliis negociis Rome morabamur, sine aliqua contradictione penitus finienda deferretur, ut dum hoc quod ille sex persone de hac querela inter se concorditer laudarent, vel quod domnus Nannetensis et ego, super laudationis eorum discordia statueremus, inconcussum atque inviolabile maneret, et canonici et monachi primo nobis duobus, secundo quatuor personis: domno videlicet I[maro], Tusculano, et domno H[ugone], Hostiensi episcopis, domno Octaviano et domno Johanni Pisano, cardinalibus presbiteris in camera vestra, apud Sanctum Petrum, fide sua firmaverint, et datis alternatim osculis pacis, pariter pepigerunt quod statutum nostrum inviolabiliter adimplerent.
Res igitur sicut nos Sanctitati Vestre scribere curavimus hoc ordine hucusque agitata fuit. Sex namque persone ad predictum opus peragendum electe et nominate, assignata die, Andegavis in unum convenerunt et, auditis utriusque partis rationibus et scriptis et diligenter cognitis, in finiendis querelis illis in paucis dissenserunt. Nos autem ad quos laudationis eorum dissensio terminanda pertinebat, statuta altera die et loco, cum quibusdam de predictis laudatoribus convenimus, et laudationis eorum discre-
pantiam inter nos fine quo meliore potuimus sub fideli secreto terminavimus. Cum vero utraque parte vocata modum laudationis nostre manifestare vellemus, canonici audire refutaverunt, dicentes quod monachi de pactione illa quam Rome, sicut diximus, firmaverant, non servato pacis federe jam recesserant.
Econtra monachi, in presentia venerabilium personarum multarum que ibi aderant, in nullo a predicta pactione resiliisse quod eis opponebatur evidentibus rationibus se ibidem probaturos offerebant. Canonici vero, ut nobis omnibus qui presentes eramus videbatur, dilationis tantum subterfugium querentes ad apostolicam audientiam et presentiam predictorum cardinalium omnino deficientes appellaverunt.
Nos autem ad quos controversie hujus finis pertinebat appellationi deferentes, veritatem et seriem rei geste Sanctitati Vestre scriptis nostris significare studuimus, Benignitati Vestre supplicantes quatinus quieti et paci monasterii Sancti Albini caritative provideatis, ne ulterius injustis canonicorum illorum vexationibus fatigetur.
BULLE PAR LAQUELLE LE PAPE ADRIEN IV
DÉCIDE EN FAVEUR DE SAINT-AUBIN DANS LE LITIGE PENDANT ENTRE
L'ABBAYE ET LE CHAPITRE DE SAINT-JEAN D'ANGERS, AU SUJET DE LA
PROPRIÉTÉ DE L'ILE SAINT-AUBIN
Adrianus episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio Hugoni,
abbati Sancti Albini, salutem et apostolicam benedictionem.
Sicut equitatis forma exigit et racionis ordo deposcit quod perlate ad Sedem Apostolicam controversie rationabili providentia terminentur et eis finis debitus imponatur, ita etiam dignum est ut ex quo concordia interveniente vel mediante justitia sunt decise, ne in recidive contentionis scrupulum valeant ulterius devenire, litterarum fidei comittantur et ad posterorum memoriam scripturarum annotatione firmentur.
Hujus utique considerationis intuitu provocati qualiter causa que inter te et dilectos filios nostros canonicos Sanctorum Johannis et Licinii, in presentia venerabilium fratrum Ymari Tusculanensis et Cinthii Portuensis episcoporum, et dilectorum filiorum nostrorum Guidonis, tituli Sancte Pudentiane, Johannis, tituli Sanctorum Silvestri et Martini presbiterorum, et Jacinti, Sancte Marie in Cosmidin diaconi, cardinalium, quibus vice nostra eandem controversiam commisimus terminandam, nostra fuerit auctoritate decisa, dignum duximus litterarum memorie commendare et presentis scripti pagina communire.
Tu siquidem et adversarii tui, Gualfredus scilicet Bibens Vinum et Drogo, qui super ipsa causa omnium canonicorum Sanctorum Johannis et Licinii vicem gerebant, in manibus predictorum episcoporum et cardinalium, fide prestita, promisistis quod ad mandatum eorum stare sine contradictione aliqua deberetis.
Unde ex ipsorum judicio, sicut in eorum scripto continetur, utriusque partis assensu hujusmodi concordia facta est:
Predictus Gualfredus et Drogo sponte propria, nulla pactione precedente, omni liti renuntiaverunt que moveri ab eis poterat contra monasterium Sancti Albini de capella que est in insula Montis prope Andegavom, et omni juri et rationi que pro eis possent induci. Et quoniam contra te de tota insula causabantur transegerunt tecum et quicquid juris et rationis haberent in ipsum monasterium contulerunt, renuntiantes omnibus que possent aliquando pro eis induci, eo quod pro hac insule transactione centum sexaginta libras in evidentem utilitatem Sancti Johannis atque Licinii que posset digne memorie commendari, et quindecim libras pro expensis quas ipsi canonici fecerunt; pro hoc
eodem negotio, sub predictorum episcoporum et cardinalium taxatione te daturum firmiter promisisti.
Si qua insuper privilegia hujus insule aut aliqua instrumenta prefati canonici habent, ea tibi resignabunt, et si aliqua habuerint in quibus hujus insule fiat mentio, pro ea parte cancellabuntur que ad hoc negotium videbitur pertinere. Super his fidem facient, interposito juramento. Refutationem ecclesie et transactionem de tota insula, sicut in manu nostra et tua et in manibus ipsorum episcoporum et cardinalium, illi duo fecerunt, ita et reliqui canonici Sancti Johannis tibi ad commonitionem tuam, in capitulo Sancti Mauricii, facient, et in presentia futuri episcopi ad ipsum firmabunt.
Nos igitur hujusmodi compositionem atque concordiam auctoritate Sedis Apostolice confirmantes, adverse parti et omnibus qui contra hoc venire presumpserint perpetuum silentium duximus imponendum, et statuimus ut nulli hominum liceat hanc paginam nostre confirmationis infringere vel ei aliquatenus contraire.
Si quis autem hoc attemptare presumpserit, secundo tertiove comonitus, nisi reatum suum congrua satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat atque indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli, apostolorum ejus, incurrat.
ACTE PAR LEQUEL MATHIEU DE LOUDUN,
ÉVÊQUE D'ANGERS, PROMULGUE LA SENTENCE RENDUE PAR LE PAPE
ADRIEN IV AU PROFIT DE SAINT-AUBIN CONTRE LE CHAPITRE DE SAINT-JEAN
D'ANGERS.
Equitati et racioni consentaneum est ut ea que concordia terminantur, perpetua firmitate solidentur.
Quapropter, sicut forma equitatis et racionis exigit, ego, Matheus, Dei gratia, Andecavensis ecclesie dictus episcopus, concordiam in presentia domini pape Adriani quarti et venerabilium Guidonis, tituli Sancte Pudentiane, Johannis, tituli Sanctorum Silvestri et
II-5
Martini, presbiterorum, et Jacincti, Sancte Marie in Cosmidin diaconi, cardinalium, sicut in ipsorum scriptis continetur, super insula Montis et capella Sancti Hilarii, sita in eadem insula, inter monacos Sancti Albini et canonicos Sanctorum Johannis et Licinii, per manus ejusdem domini pape Adriani et predictorum cardinalium compositam atque firmatam, concedo atque sigilli mei impressione ad noticiam presentium et futurorum et testimonium veritatis confirmo.
FRAGMENT DU ROULEAU MORTUAIRE DE HUGUES,
ABBÉ DE SAINT-AUBIN. Rouleaux des Morts. p. 370-372.)
CHARTE PAR LAQUELLE, AFIN DE METTRE L'ARMOIRIER
DE SAINT-AUBIN A MÊME D'AUGMENTER L'ÉCLAIRAGE DE
L'ÉGLISE DE L'ABBAYE, L'ABBÉ CONCÈDE A SON OFFICE
LA JOUISSANCE DE DEUX ARPENTS DE VIGNE.
Anno ab incarnatione Domini M CLVII, Hainrico Juniore, Anglorum rege, Normannorum et Aquitanorum duce et Andecavorum comite, monarchiam autem regni Francorum gubernante Ludovico Jherosolimitano, ego, Willelmus, Dei permissu, dictus abbas
Sancti Albini, et cuncti fratres nostri qui, in vigilia Nativitatis dominiee, in communi capitulo residebant, duos arpentos vinearum que quondam Aigulfi laici fuisse perhibentur, dilectissimo fratri nostro Eudoni, tunc armario, et omnibus successoribus ejus in armaria substituendis in perpetuum possidendos concessimus.
Cujus rei gratia, ipse vel successores ejus, unam lampadem ante altare dominicum Beati Albini, supra solitum numerum quinque lampadarum intra januas ex antiquo positarum, de fructu predictarum vinearum perenniter illuminabunt. Ad altare quoque Beate Marie sufficiens incensum et duos congrue magnitudinis cereos qui, ad missam matutinalem de predieta Virgine ibi cotidie ardeant, in perpetuum ministrabunt. Ad omnes quoque solempnes stationes quas conventus in annuis festivitatibus ad altare Beate Marie celebrabit, duo predicti cerei ex more accendentur.
Verumtamen si armarius ita segnis vel desidiosus extiterit ut predictas vineas utiliter excolere non velit, semel et iterum ab abbate et conventu in capitulo ammonitus, si non emendaverit, de obedientia illa removeatur, et alius qui dignus sit et vineas fortiter excolat in locum ejus substituatur.
Si quis vero ex successoribus, abbas videlicet, sive monacus vel quelibet persona, hanc nostram donacionem violare et predictas vineas de manu armarii auferre et in alios usus transferre attemptaverit, inprimis iram Dei omnipotentis et beate Virginis, sanctorumque confessorum Albini atque Clari incurrat; eum Datan et Abiron portionem habeat. Conservantibus autem et confirmantibus hoc donum nostrum sit pax, honor et gloria per infinita secula.
Pro hac vero concessione a predicto Eudone armario et Rogerio camerario decem libras in caritate accepimus.
Ut autem hec nostra concessio rata et firma in perpetuum maneat, in presenti scedula nomina nostra subscripsimus et eandem scedulam sigillo nostro munivimus.
ACTE PAR LEQUEL GUILLAUME, ABBÉ DE SAINT-SERGE, ACCORDE A DEUX M0INES DE SAINT-AUBIN
L'ASSOCIATION AUX PROFITS SPIRITUELS DE L'ABBAYE
Duobus monachis Sancti Albini, scilicet Stephano de Sancto Mauricio atque Clementi de Castro Gunterii concessit Guillelmus abbas, cum conventu, Commune beneficium ecclesie Sancti Sergii, atque duas missas ab omni sacerdote monacho, et ab aliis psalmos, et ordinem in ecclesia et capitulo et refectorio juxta Rainaldum Pagani, et, ad finem, martyrologium inter familiares.
NOTICE DE L'ACTE PAR LEQUEL GUILLAUME,
ABBÉ DE SAINT-SERGE, ACCORDE A UN MOINE DE SAINT-AUBIN
L'ASSOCIATION AUX PROFITS SPIRITUELS DE
L'ABBAYE.
Cuidam monacho Sancti Albini, qui vocabatur Lucas de Chemencio, concessit Guillelmus, toto volente conventu, plenarium monachatum per omnia tanquam professo Sancti Sergii monacho.
ACTE PAR LEQUEL LE LÉGAT D'ALEXANDRE III
AUTORISE L'ABBAYE DE SAINT-AUBIN A CÉLÉBRER AVEC
SOLENNITÉ LES FÊTES DE L'ANNONCIATION ET DE LA
SAINT-AUBIN.
Willelmus, Dei gratia tituli Sancti Petri ad Vincula presbiter cardinalis et Apostolice Sedis legatus, dilecto filio G[uillelmo], abbati Sancti Albini ....
Statuimus ut in Annunciacione beate virginis Marie et beatissimi
confessoris Albini festo, Te Deum laudamus et Gloria in excelsis et prosas solemnes in perpetuo
decantetis.
CHIROGRAPHE PAR LEQUEL LE CHAPITRE DE SAINT-MAURICE ABANDONNE AU SECRÉTAIRE DE SAINT-
AUBIN SIX QUARTIERS DE VIGNES SIS A
ÉPLUCHARD.
Ego,
Igitur, tam pro censu quam pro charitate quam dedit nobis -- quadraginta enim solidos a supradicto monacho accepimus -- secretario Sancti Albini, ut dictum est, in perpetuum ipsas vineas concessimus, et hoc cyrographum, in presencia nostra lectum, partiri fecimus et in testimonium dimidiam partem retinuimus.
NOTICE DE L'ACTE PAR LEQUEL L'ABBÉ DE
SAINT-FLORENT, FROGER, ACCORDE A UN MOINE DE SAINT-AUBIN L'ASSOCIATION
AUX PROFITS SPIRITUELS DE L'ABBAYE.
Concessum est a domno Frogerio, abbate, et toto capitulo Sancti Florentii cuidam monacho [Sancti Albini], nomine Bernardo, ut in vita sua sit noster frater et monachus et ordinem suum apud nos habeat.
Quando autem de hac vita discesserit, cantabit pro eo unusquisque nostrum unam missam. Ipse vero pro nostris defunctis.
CHIROGRAPHE PAR LEQUEL EMMA DELAVAL, ABBESSE DU
RONCERAY, AU NOM DE SON ABBAYE, CONCÈDE A SAINT-AUBIN UNE TERRE
SISE EN RECULÉE
Et res et ratio postulat ut quicquid memoria dignum agitur cartulis imprimatur.
Sciant igitur presentes et futuri quod ego, Hama, Dei gratia, abbatissa Sancte Marie de Caritate, cum assensu et voluntate capituli nostri, concessi ecclesie Beati Albini terram illam que est inter vineam Pagani Testerii et viam publicam, perpetuo possidendam. Ita tamen quod jamdicte ecclesie monachi tres sextarios siliginis et sex nummos de censu pro omni servitio inde nobis annuatim persolvent, cum duobus sextariis et quatuor denariis quos de vinea Testerii antea reddebant; et ita quinque sextarios siliginis et decem denarios annui census singulis annis nobis reddent. Insuper decem et novem denarios de magno clauso, quod de eodem tenemento est, annuatim nobis debent.
NOTICE DES CONDITIONS DE L'UNION DE PRIERES
ETABLIE ENTRE SAINT-AUBIN ET L'ABBAYE DE
SAINT-MAIXENT.
Ad venture generationis monimentum scribendo carte diligenter tradimus pactum quod domnus Petrus, abbas ecclesie Sancti
Maxentii, et domnus Guillelmus, abbas Sancti Albini, cum fratrum consensu utriusque monasterii, inter se pepigerunt ac firma stabilitate scriptis postmodum ita instituendo sanxerunt.
Concessimus solemnitatem Sancti Albini cum duodecim lectionibus agere, ac monachi ejusdem Sancti fatentur se festivitatem Sancti Maxentii com totidem lectionibus facere.
Nontium vero ante festivitatem Sancti Maxentii, deferentem brevem continentem nomina fratrum nostrorum infra anni circulum defunctorum, illis dirigemus, qui, revertendo nobis suum referat ac, reciproca vicissitudine, alio anno suum nobis nontium mittent. Deinde, post brevis recitationem in capitulo factam, pulsatis signis, offitium mortuorum pro illis qui breve continentur et pro congregatione defunctis agentes, missamque denuo solenniter, ut mos est, pro illis comuniter celebrantes, tricenarium in sequenti die de missis com pane et vino ac generali, pro eorum requie, inchoabimus. Insuper unusquisque sacerdotum nostrorum, claustro vel extra manentium, unam missam illis communiter celebrabit, ac alii qui non funguntur sacerdotali offitio psalmos quinquaginta decantabunt.
Abbatibus nempe suis ab [h]ac vita discedentibus singulariter ut de professo nostro obsequium facientes ac ipsi hec eadem, ut in carta eorum habetur, nostris abbatibus obeuntibus, sive fratribus agentes.
Cartam hanc, ut rata suprascripta omni tempore maneant, regula nostra scripsimus et hanc eis mittendo, sigilli inpressione firmissime roboravimus.
CHARTE PAR LAQUELLE L'ABBE GUILLAUME RELATE
COMMENT FERTIN, NEVEU DE GIRARD DE DOUCES, RENONCA A TOUTES
CONTESTATIONS RELATIVES AUX ACQUISISITIONS DE SON ONCLE A
DOUZILLE.
Vivaci tradendum est scripture quod oblivione vel invidia potest deperire.
Igitur, ego, Guillelmus, non meritis, sed Dei gratia, Sancti Albini
abbas, et Gilo, pretor Andegavis, notum facimus tam futuris quam presentibus quod Girardus de Daulciis, Sancti Laudi canonicus, emit a Bernardo de Seelena et ab ejus filio, Hugone, atque a nepotibus suis, Albino et Fertino, tria arpenna vinearum cum domo que ibi manet et cum torculari apud Doziliacum, in feodo Sancti Albini, que erant de eorum patrimonio.
Has autem vineas legitime emptas tenuit predictus Girardus decem annos in pace et sine calumpnia.
Postea vero, Fertinus, fraude et cupiditate ductus, donno Girardo vineas illas calumpniavit et eum ante Gilonem, tunc pretorem, in causam traxit. Abbas vero, audiens quod donnus Girardus ante pretorem ibat responsurus, mandavit pretori per donnum Hugonem de Turonis, qui est miles suus 1, ne sibi faceret injuriam: causa enim donni Girardi predicta, que ad feodum Sancti Albini pertinebat, ante abbatis presentiam venire debebat. Gilo vero pretor, nolens donnum Girardum, regis canonicum, injuste vexeri, posuit terminum donno Girardo et Fertino ut, ante eum et amicos suos convenirent et ita forsitan eos ad pacem et concordiam revocarent. Venientes ergo in capitulum Sancti Laudi, ad hanc pacem devenerunt: quod donnus Girardus Fertino centum solidos daret et Fertinus emptionem illam firmiter concederet. Fertinus itaque manu pretoris firmavit quod a pace illa nunquam deficeret; et si ab aliquo, sive sui generis sive ab alio, calumpnia emergeret, Fertinus vineas a calumpnia liberaret.
Joscelinus quoque, ejus consanguineus, hanc pacem audivit et concessit in ipso capitulo, his audientibus: Andrea canonico Sancti Laudi, et Aimerico canonico Sancti Magnobodi, donno Johanne canonico Sancti Magnobodi, Goffredo capellano Sancti Laudi, Bormaudo nepote ipsius Girardi, Gilone pretore Andegavis, Hugone de Turonis, Guillelmo de Turriculo, Alberico Simia, Mauricio tanatore, Morando de Sancto Martino et pluribus aliis.
Pace itaque sic firmata, venerunt ante abbatem Sancti Albini, et ante eum predicta pax iterum est consolidata; et littere sigillate,
quas donnus Girardus de prima emptione habebat, ibi, magistro Phylippo de Durestello legente, fuerunt propalate et a Fertino concesse et etiam coram abbate et Goffredo priore et Rogerio sacrista, Arnulfo panitario et Bardono elemosinario et Arnulfo Bechemore, Rainerio tallandario regis, Roberto preposito Sancti Albini, Chaperun famulo abbatis, reddidit donnus Girardus vendas suas de ista ultima emptione.
Item Fertinus donno Hugoni de Turonis fidem suam tradidit quod hanc emptionem omnibus sui generis concedere faceret, et quoscumque sui generis sciret nominaret. Nominavit ergo quosdam sui generis qui erant Turonis. Gilo siquidem pretor misit fratribus suis litteras suas, ut illis hanc pacem concedere faceret; foisset enim sibi dedecus nisi ista pax, ante eum facta, firmiter teneretur. Et donnus Girardus misit nepotes suos, Johannem scilicet et Bormaudum, et etiam Johannem sacristam Sancti Magnobodi et Bartholomeum de Frenna, suum fratrem. Postquam autem ventum fuit Turonis, perrexerunt ante presentiam Fremaudi. Venit quoque et Fertinus et Petrus aurifaber et hanc pacem, ut supradictum est, concesserunt.
CHIROGRAPHE PAR LEQUEL L'ABBÉ GUILLAUME
CONSTATE LE DON DE LA TERRE DE FORGES FAIT A L'ABBAYE DE SAINT-AUBIN A
CHARGE DE CERTAINES REDEVANCES.
Presentibus et futuris innotescat quod Arenburgis Militaria, concedente filio suo, Rotberto Gascher, terram de Forgiis, in qua modo plantate sunt vinee, Deo et Sancto Albino in elemosinam contulerit.
Ego vero Guillelmus, Dei gratia, dictus abbas Sancti Albini, et mecum omnis noster conventus, concessimus eidem Rotberto ut, quamdiu vixerit, habeat singulis diebus de abacia nostra, ubicunque Andegavis vel in quinta habitaverit, magnum et parvum grisonem, et de vino Militarie unam justiciam.
CHIROGRAPHE PAR LEQUEL GUILLAUME, ABBÉ DE
SAINT-AUBIN, CONCÈDE A JEAN GONNEAU UNE MAISON SISE A ANGERS,
PRÈS LA PORTE ANGEVINE.
Notum sit presentibus et futuris quod ego, Willelmus, Dei gratia, dictus abbas Sancti Albini, et comunis conventus, Johanni Gonello in capitulum nostrum cum quibusdam bone opinionis
personis venienti, quamdam domum nostram que est ad portam Andegavinam, de feovo episcopi existentem, ad censum duodecim solidorum in feria Andegavina reddendorum, jure hereditario concessimus habendam.
Hanc autem concessionem ut verior firmiorque in posterum perseveret, cum cyrographi particione sigilli nostri impressione roboravimus.
CHIROGRAPHE CONSTATANT L'ACCORD INTERVENU ENTRE
L'ABBAYE DE SAINT-AUBIN ET LE CHAPITRE DE SAINT-MARTIN AU SUJET DE LA
POSSESSION D'UN PIGNON SITUÉ ENTRE LA MAISON DE
L'AUMÔNIER DE SAINT-AUBIN ET CELLE DU DOYEN DE
SAINT-MARTIN.
Noticie presentium et futurorum percognitum fieri volumus, quod, tempore domni Guillelmi abbatis, quedam contentio orta est inter nos, monachos sancti Albini, et canonicos sancti Martini, super quodam pinnaculo, inter domum elemosine Beati Albini et domum Gualterii, decani Sancti Martini, existenti. Nobis vero asserentibus illud totum nostrum esse, et canonicis contradicentibus, tandem inspirante gracia divina ad talem pacis finem in alterutrum pervenimus.
Postposita siquidem omni contentione, predictum pinnaculum nobis et illis commune permanebit, ita ut, si libuerit superedificare, nobis utrisque licebit. Si autem eum ruere contigerit communiter reedificabitur.
Ne igitur de hac re aliquando contentio oriatur cum cirographi particione sigillorum utriusque ecclesie impressione roboratum est.
CHARTE PAR LAQUELLE L'ABBÉ, GUILLAUME
DÉCIDE QUE LE PAIN DISTRIBUÉ A L'AUMÔNERIE DE
SAINT-AUBIN LE JEUDI SAINT SERA DE MÊME QUALITÉ QUE CELUI
DES MOINES.
Statutum est a domno Guillelmo, abbate Sancti Albini, et tota congregatione Beati Albini, in communi capitulo, ut clerici et pauperes qui in die Cene Domini in elemosina comedunt, talem panem triticeum habeant qualem omnis conventus comedit in refectorio.
Quod si quis prevaricare ausus fuerit, iram Dei omnipotentis et sancte Marie semper virginis in perpetaum incurrat. Amen.
L'ABBÉ GUILLAUME ACCORDE A DIVERSES
PERSONNES L'ASSOCIATION AUX PROFITS SPIRITUELS DE L'ABBAYE DE
SAINT-AUBIN 1.
. . . Bernardo, monacho Sancti Maximini
. . .
. . . quatuor monachis Sancti Florentii,
videlicet Guofrido de Salmuro, Benedicto de Passavant, Guillelmo de
Puncto, tunc temporis elemosinario, Roberto de Ulmis ...
. . . Matheo, monacho Sancte Trinitatis
Vindocinensis . . .
. . . Gautierio et Thoreeio, tunc temporis
cellarario Sancte Marie Ebronis . . .
. . . Ansoldo, abbati de Compeniensi . . .
Item concessimus duobus monachis Compeniensibus, qui cum eo erant,
Gileberto et Gauberto . . .
. . . Ger[ardo], fratri Andegavensis
episcopi . . .
. . . duobus venerabilibus monachis et
magistris Herniano, videlicet de Castello Liri, priori Osiaci,
Gauterio de Luceio, monachis Sancti Sergii . . .
. . . Philipo, monacho Sancti Petri
Culture . . .
... duobus monachis Sancti Martini
Majoris Monasterii, Judicali de Castro Jocelini et Roberto Chuan
. . .
. . . Michaeli, monacho Sancti Cipriani
Pictavis . . .
. . . quatuor monachis Sancti Petri Burgulii:
Jordano, videlicet d'Orgepau, tunc prepositus, et Benedicto atque
Iterio, cantore, et Engelbaudo Salva Lupo . . .
. . . Huberto, cantori Sancti Fiorentii
. . .
. . . Gaufrido Baicerio, monacho Sancti
Florentii . . .
. . . Arnulfo Normant, monacho Sancti Florentii
. . .
. . . cuidam monacho de Caritate, nomine Philipo
de Monte Basun . . .
. . . Judicali, Sancti Gildasii de Nemore monacho
. . . duobus monachis Sancti Petri Burgulii,
Matheo et Johanni de Famorau . . .
. . . Hamerico, Sancti Petri Burgulii, priori,
. . .
. . . duobus monachis . . . videlicet Johanni,
priori Cainone, monacho Sancti Petri Burgulii, et Petro Episcopo,
monacho Sancti Maximini . . .
. . . duobus monachis Sancte Trinitatis
Vindocinensis, Hailgulfo et Matheo . . .
. . . Gaufrido, venerabili abbati Asneriarum,
. . . socio quoque prefati abbatis, Guillelmo de Losduno 1 . . .
. . . Ricaudi de Jallia, sanctimoniali Sancte
Marie Andegavensis . . .
. . . Simoni, tunc sacriste Sancti Petri
Burgurii . . .
. . . Gausfrido de Garrandia et Ansterio et
Roberto Anglico . . .
. . . Rainaudo de Nielfa monacho Sancti Perti
Burgulii . . .
. . . camerario de Caritate, Fulconi, et nominis
ejusdem, Fulconi videlicet, quondam armario . . .
. . . domno Guillelmo, abbati Sancti Melanii
.. . Item concessimus Odoni, bajulo supradidi abbatis
. . .
. . . Helie, sacriste Majoris Monasterii
monacho. . .
. . . duobus monachis Sancte Marie Magdalene de
Verzeliaco, Gisleberto, priori de Sosiaco, et Bartholomeo, nepoti
suo . . .
... Guischardo, monacho Sancti Philiberti, tunc
temporis sacrista Sancte Marie de Cunaldo . . .
... duobus monachis Sancti Florentii, Guarnerio
atque Aloni, et cuidam monacho de Sancto Mauro, nomine Arraudo de
Losduno . . .
... cuidam monacho Majoris Monasterii, David
nomine, tunc priori Viridariensi . . .
. . . duobus monachis Sancte Marie Dolensis,
Radulfo de Prael, tunc camerario, et Gaufrido Pictavensi, et duobus
monachis Belliloci, Mauricio de Geneliaco videlicet, tunc prior
abbatie, atque Gualterio de Legione . . .
. . . cuidam monacho nomine Ansoldo
. . . Majoris Monasterli . . .
... Andree, abbati de Sulle ... et Guillelmo,
monacho ejus . . .
. . . Luce, monacho Burguliensi, fratri
Gaufridi de Mairone . . .
. . . Justino, Sancti Gildasii de Nemore
abbati. . .
. . . duobus monachis Sancti Martini Majoris
Monasterii, Rotberto Boiser et Guidoni de Sabulleio . . .
. . . cuidam monacho Sancte Trinitatis Vindocinensis . . ., Eudoni nomine.
Ordo suus in capitulo, in refectorio et choro juxta Rainaldum
Mendie.
. . . Hersendi, domine de Sabolio
. . .
. . . Petro de Quinceiaco et Gaufrido Croslart,
monachis Sancti Florentii . . .
. . Oliverio de Cunaldo, monacho Sancti Petri
Burgulii . . .
. . . Mulie de Orto . . .
. . . cuidam dilecto nostro fratri et
monacho Sancti Sergii, Rainaldo Fasolato . . . et ordinem suum habeat
justa G. de Virgallo . . .
. . . Guillelmo de Corlone, priori Sancti
Florentii, et Guillelmo de Apigneio et Wihenoco, monacho Sancti
Florentii . . .
. . . Guillelmo de Choceio, monacho Sancti
Florentii . . .
. . . Fulcherio, monacho Sancti Florentii
. . .
. . . cuidam monacho Majoris Monasterli,
nomine Petro, qui tunc temporis prior claustralis erat
. . .
. . . Fromundo, monacho Sancti Florentii
. . .
. . . duobus monachis Sancti Nicholai: Helie
scilicet, cantori et Lisoio de Castro Gunterii, et Gunterio, monacho
Sancte Trinitatis Vindocinensis . . .
. . . cuidam monacho nomine Petro, tunc prior de
Rilleio, Majoris Monasterii monacho . . .
. . . Garino, monacho Sancti Maximini
. . .
. . . tribus monachis Sancti Vincentii
Cenomannensis, Herberto scilicet Isemguardi, Rogerio Hure, Garnerio de
Sancto Dalmeio . . .
. . . Landrico, monacho Sancti Petri Culture
. . .
. . . duobus monachis Sancti Albini, Luce
scilicet, priori Castri Gunterli, et . . .
. . . Mainardo Burdini, monacho Sancti
Florentii . . .
. . . Adelmano, subpriori de Asneriis
. . .
. . . Guillelmo Villico . . .
... Petro de Credone, monacho Sancti Martini
Majoris Monasterii . . .
. . . Rainaldo de Benevento, monacho Sancti
Petri Millebecci . . .
. . . Girardo de Mortumno, monacho Sancti
Florentii . . .
. . . quinque monachis Sancti Sergii Roberto
priori, Gaufrido de Garranda, Gautrido Britoni, Helie camerario,
Johanni . . .
. . . duobus venerabilibus monachis de
Caritate, Johanni videlicet, tunc temporis camerario, et Giraudo,
socio suo ...
. . . quibusdam venerabilibus monachis
Sancti Launomari Blesensis quos propriis dignum duximus exprimendos
esse vocabulis, videlicet Barduino abbati, Bartolomeo camerario, Ivoni
et Rainaldo de Varennis, Willelmo de Viena et Gaufredo
. . .
. . . Erardo de Coluns, monacho Majoris
Monasterii . . .
. . . Guillelmo Pisbec, Odoni de Aquila et
Bartholomeo de Mamerto, monachis Sancti Launomari Blesensis
. . .
NOTICE DANS LAQUELLE LES MOINES DE LA
TRINITÉ DE VENDÔME CONSTATENT L'ASSOCIATION DE
PRIÈRES ÉTABLIE ENTRE LEUR ABBAYE ET CELLE DE
SAINT-AUBIN.
Per presentia scripta notificamus presentibus et futuris societatis et convenientie modum qui inter nos. monachos Vindocinenses, et monachos Beati Albini per domoum Girardum, Vindocinensem abbatem, et venerabilem Guillelmum, abbatem Sancti Albini, in capitulo Vindocinensi, toto conventu gratanter annuante, constitutum est.
Domous abbas Girardus concessit predicto Guillelmo, Sancti Albini abbati, et omnibus successoribus ejus ad ipsorum obitum
II-6
quidquid professis debetur, scilicet tricenarium in conventu cum pane et vino generali et pulmento. Breves mittentur, missa in conventu cantabitur, pauperes pascentur, nomina eorum in martirologio ascribentur, unusquisque sacerdos tres missas pro eis cantabit, ceteri psalterium.
Hoc ipsum concessit domous abbas Guillelmus Sancti Albini, annuantibus fratribus qui cum eo aderant, domno Girardo, Vindocinensi abbati, et omnibus successoribus ejus. Preter hec autem, ut dilectionis et karitatis vinculo astrigerentur, domous Girardus, Vindocinensis abbas, et abbas Sancti Albini, Guillelmus, petentibus cunctis fratribus utriusque congregationis, confirmaverunt ut unum essemus capitulum, Vindocinensis conventui Sancti Albini, et abbas Sancti Albini conventui Vindocinensi. Et abbati Sancti Albini licebit reos absolvere, alios premonere; similiter abbati Vindocinensi fratres Beati Albini.
Si quis vero de fratribus nostris, non clarescentibus culpis acusatus, a nobis recedens ad eos confugerit, tamdiu ibi manebit donec recon . . . . . et sufragante abbate, ceterisque fratribus ejusdem ecclesie intervenientibus, proprie congregationi restituatur. Ipsi refugium apud nos habebunt.
Pro singulis defunctis Beati Albini septimum faciemus et cum pane [et vino] et generali et pulmento.
Similiter ipsi facient pro nostris.
CHIROGRAPHE PAR LEQUEL PHILIPPE DE RAMEFORT
CONCÈDE AUX MOINES DE SAINT-AUBIN LES DROITS QU'IL
PRÉTENDAIT AVOIR SUR UNE VIGNE ET UN PRESSOIR SIS A
VILLIERS.
Sciant presentes et futuri quod ego, Philipus de Ramoforti, contendebam cum abbate et monachis Beati Albini Andegavensis de quodam arpento vinee quod est apud Vilers, et de pressorio, in eodem arpento sito, quod de fevo meo esse dicebam, nec abbatem et monachos sine assensu meo ibi habere aliquid volebam, abbate vero et monachis e contra reclamantibus se illud arpentum vinee et pressorium diu in pace tenuisse et predecessorum meorum tempore pactfice illud possedisse.
Habito cum amicis et familiaribus meis consilio, concessi Gaufrido Billum 1, sacriste Beati Albini, supradictum arpentum vinee perpectuo jure possidendum, reddendo mihi annuatim sex solidos et quatuor denarios census in festo sancti Mauricii.
Quia vero supradictus sacrista et monachi de reddendis sex solidis contendunt et quatuor tantum denarios de supradicto arpento se dicunt debere, semper ero paratus eos per rectum in curia mea de hac re ducere, ut si possum probare quod sex solidos census nun debeant, illos ulterius nun reddant.
ACTE PAR LEQUEL GUILLAUME, ABBÉ DE
SAINT-MAUR, ACCORDE A QUATRE MOINES DE SAINT-AUBIN L'ASSOCIATION AUX
PROFITS SPIRITUELS DE SON ABBAYE.
Sciant presentes et posteri quod domnus Guillelmus et totus conventus Sancti Mauri concesserunt quatuor monachis Sancti Albini, . . . Eudoni armario, Stephano d'Esperiis camerario, . . . societatem et beneficium ecclesie sue. Post obitum autem eorum facient pro eis sicut pro monachis suis professis.
LETTRE PAR LAQUELLE HENRI II, APPROUVANT LA CONSTITUTION D'ARBITRE FAITE PAR L'ÉVÊQUE D'ANGERS ET L'ABBÉ DE SAINT-AUBIN AU SUJET DES LITIGES QUI LES DIVISAIENT, RECOMMANDE DE S'ENTENDRE AVEC ÉTIENNE DE TOURS, SON SÉNÉCHAL, ET PROMET AU BESOIN DE CHERCHER
LUI-MÊME LA SOLUTION DU
LITIGE.
H[enricus], Dei gratia, rex Anglorum, dux Normannie et Aquitanie, et comes Andegavie, abbati Sancti Albini Andegavensis salutem.
Gratam habemus concordiam que prolocuta est inter R[adulphum], episcopum Andegavensem, charissimum cognatum nostrum, et vos super querelis que inter vos vertebantur, unde compromisistis, sicut nobis per nuntios vestros significastis, in sex personas, et admodum placet nobis ut concordia illa fiat.
Mandamus itaque vobis et affectuose rogamus ut operam diligentem adhibeatis ad faciendum eam cum assensu Stephani de Turonis, senescalli nostri. Et si quid emerserit apponendum concordie illi faciende et dignum emendatione, quod per vos et per prefatos sex fieri non poterit, id in dilatione poni faciatis donec, communicato consilio nostro et vestro et Stephani de Turonis, senescalli nostri Andegavensis, et Hugonis Gallerande, prout decuerit et expedierit, compleatur.
LETTRES DANS LESQUELLES BARTHÉLEMY DE
VENDÔME, ARCHEVÊQUE DE TOURS, RELATE L'ACCORD
ÉTABLI ENTRE L'ÉVÊQUE D'ANGERS ET L'ABBAYE DE
SAINT-AUBIN.
Bartholomeus, Dei gratia, Turonensis archiepiscopus, Apostolice Sedis legatus, omnibus tam futuris quam presentibus ad quos litere iste pervenerint, salutem in Domino.
Notum sit universitati vestre quod contentio diutius habita fuerat inter venerabilem fratrem nostrum, Radulphum, Andegavensem episcopum, et capitulum Beati Mauricii et Guillelmum, abbatem Sancti Albini, et capitulum ejusdem monasterii, tam super annua procuratione, quam in capite ipsius abbatie episcopus asserebat sibi jure communi et antiquo deberi, quam in quibusdam aliis consuetudinibus subterannotatis.
Partibus vero tandem in nostra presencia constitutis, per Dei gratiam ad sollicitudinem nostram pax amicabilis inter eos pervenit hoc modo:
Episcopus, cum assensu capituli sui, dimisit omnino procurationem illam; ita quod nec ab ipso nec a successoribus suis in capite ipsius monasterii de cetero requiretur, nec monachi in ipso monasterio eam tenebuntur de cetero sibi vel successoribus exhibere, salvis aliis procurationibus suis que ei annuatim in membris ejusdem abbatie debentur.
Abbas autem et fratres, in procurationis illius recompensationem, benigne concesserunt quod, singulis annis, bis in anno, in statutis solemnitatibus, in festo videlicet sancti Maurilii et in festo sancti Andree, processionaliter accedant ad cathedralem ecclesiam, ibidem cum canonicis missarum solemnia celebraturi.
Ibunt autem induti albis, sicut in processione quam faciunt ad Dubam in Ramis Palmarum, et pulsabunt duo majora signa ecclesie Beati Mauricii in adventu ipsorum. Ingressi ecclesiam stationem facient in medio ecclesie; postea ingressi chorum sedent in sinistram partem et, canonicis manentibus in altera parte chori una cum eis horam terciam cantabunt.
Tercia finita, processio fiet in hunc modum: monachi cum cruce, cereis et aqua benedicta procedent, omnes excepto abbate, canonici postea sequentur; abbas a latere episcopi incedet, et, si absens fuerit episcopus, cum decano vel cum eo ibit qui major in ecclesia fuerit.
Facta processione, convenient omnes in choro missam celebraturi, induti albis et cappis, sicut mos est in diebus festivis.
Si episcopus aderit, missam celebrabit, vel alius episcopus, si forte intervenerit. Sin autem, abbas Sancti Albini missam celebrabit. Absente episcopo et abbate, decanus Beati Mauricii celebrabit vel ille cui capitulum injunget. Officio missarum incepto, cantor canonicorum a dextra parte stabit et cantor monachorum a sinistra.
Cantor canonicorum incipiet officium et versum, et cantor
monachorum Gloria cum officio.
Cantor monachorum Kyrie eleison incipiet et
monachi cantabunt versum et canonici neuma ejusdem
versus. Responsorium monachorum erit et Alleluia
canonicorum. Singularem tam canonici quam monachi sequentiam
cantabunt, monachi primam, canonici secundam.
Episcopum processionaliter recipient monachi Sancti Albini, sine procuratione, cum primo post consecrationem suam venerit ad monasterium ipsorum et quotiens Romam redierit, similiter sine procuratione, et licebit episcopo quotiens voluerit in ipso monasterio sine procuratione sacros ordines celebrare.
Si forte conventus Sancti Albini vocatus fuerit ad exequias mortuorum in ecclesia Beati Mauricii celebrandas et presens ibi fuerit episcopus, ipse celebrabit exequias et cantor ipsius ecclesie aut qui locum ejus supplebit incipiet et assignabit primum versum canonicis Beati Mauricii et secundum monachis Sancti Albini. Episcopo absente vel celebrare nolente aut non valente, abbas Sancti Albini, si presens fuerit, etiam abbatibus aliis presentibus, solemniter exequias celebrabit.
Episcopo et prefato abbate et alio abbate absentibus, decanus ejusdem ecclesie, si fuerit sacerdos, celebrabit exequias aut ille cui capitulum injunget.
Quicumque autem ibi celebrabit exequias, cantor ipsius ecclesie aut alius qui locum ejus supplebit semper incipiet. Si vero conventus Beati Mauricii propter exequias venerit ad monasterium Sancti Albini, episcopus, si presens fuerit, celebrabit exequias et cantor Beati Mauricii incipiet aut aliqua persona ecclesie Beati Mauricii ejus loco, et assignabit primum versum canonicis Beati Mauricii et secundum monachis Sancti Albini. Episcopo absente, abbas Sancti Albini celebrabit et cantor ejusdem monasterii incipiet et assignabit primum versum canonicis Beati Mauricii et secundum monachis Sancti Albini.
Absentibus episcopo et abbate, decanus Beati Mauricii, si fuerit sacerdos, celebrabit exequias et cantor Sancti Albini semper incipiet, nisi celebrante episcopo. Absentibus episcopo, abbate et decano vel non celebrantibus, celebrabit prior Sancti Albini vel alius monachus loco ejus. Quicumque autem ibi celebret exequias,
canonici Beati Mauricii primum versum semper habebunt.
Si episcopus presens aderit ad Dubam in Ramis Pahnarum, faciet, si voluerit, sermonem ad populum; si noluerit aut non potuerit, injunget Sancti Albini abbati, si presens fuerit. Si autem abbas presens non fuerit vel noluerit aut non potuerit, injunget episcopus alii cui voluerit. Absente episcopo, abbas Sancti Albini si presens fuerit et voluerit faciet sermonem. Si absens fuerit faciet sermonem cui ecclesia Beati Mauritii injunget, et unus ex monachis Sancti Albini ibidem semper eadem die evangelium recitabit. Cappa Sancti Albini juxta cappam Beati Mauricii pariter locabitur ad Dubam, et cantor Beati Mauricii ibidem ex una parte primus incipiet, et cantor Sancti Albini ex altera.
In quocumque loco episcopatus sui episcopus sacros ordines celebraverit, si forte non fuerint aliqui ex canonicis Beati Mauricii qui in sacros ordines promoveantur, monachi Sancti Albini qui ibidem in subdiaconatus et diaconatus ordinem promoti fuerint epistolam et evangelium recitabunt, et post clericos chori Beati Mauricii primi ab archidiacono vocabuntur ordinandi.
In crastino festi Resurrectionis dominice, si episcopus ad monasterium Sancti Albini cum processione Beati Mauricii accesserit, monachi processionaliter recipient eum sine procuratione, preter quod secundum morem solitum dabuntur pueris cibaria. Si absens fuerit episcopus, processionaliter recipient reliquias quas secum deferent canonici Beati Mauricii.
Hoc ita factum, episcopus in verbo sacerdotis se fideliter observaturum promisit. Abbas quoque et Robertus, prior Sancti Albini, pro se et pro capitulo suo de mandato ipsius capituli, et Stephanus, decanus Beati Mauricii, pro se et pro capitulo suo de mandato ipsius capituli, hoc se fideliter observaturos, fide data in manu nostra, firmarunt.
Ne igitur super his aliqua valeat contentio futuris temporibus suboriri, hec omnia sub chirographo conscribi fecimus et sigilli nostri impressione communiri.
Presenti etiam pagine prefatus episcopus Andegavensis sigillum suum apposuit. Appositum est etiam et sigillum domini Stephani, siniscalli Andegavensis, qui huic compositioni, loco et
mandato domini regis Anglorum, interfuit. Apposita sunt etiam et sigilla utriusque capituli, scilicet et capituli Beati Mauricii et capituli Sancti Albini.
PÉAN, FILS DE JOUBERT, FAIT DON A L'OFFICE
DE SACRISTAIN DE SAINT-AUBIN DE DEUX ARPENTS DE PRÉ SIS AUX
PONTS-DE-CÉ.
Sciant presentes et futuri quod Josbertus coqus dedit in elemosinam filio suo, Pagano, duo arpenta pratorum ad faciendum de eis quicquid vellet extra partem Fromundi Aquile, fratris sui primogeniti. Postea vero, ad prefatum Paganum, mortuo fratre suo Fromundo primogenito, reversa sunt.
Paganus autem, pro salute anime sue, patris et matris antecessorumque suorum et Adelaidis, sororis sue, tociusque generis sui, dedit Deo et Sancto Albino ad opus sacristanie in elemosinam predicta duo arpenta pratorum que sunt apud Saiacum, sub ea conditione:
Supradictus Paganus herbam uniusarpenti habebit vita comite; sacrista vero habebit herbam alterius arpenti. Post mortem autem
predicti Pagani, supradicta duo arpenta libera et quieta sacriste remanebunt.
Hoc donum prefati Pagani concessit in capitulo Beati Albini Adelais, soror ejus.
ACTE PAR LEQUEL SAINT-AUBIN CONCÈDE A
CHARGE DE CENS AU PRIEURÉ SAINT-ÉLOI DE MARMOUTIER LA
PROPRIÉTÉ DE LA MAISON DE BERNARD LE
MONNOYEUR.
Ego,
Ne autem aliqua in posterum super hoc dubietas vel contentio oriatur, presentes litteras inde fieri et sigillo capituli nostri, de ipsius capituli assensu, communiri precepi.
CHIROGRAPHE PAR LEQUEL GUILLAUME, ABBÉ DE
SAINT-AUBIN, DÉCIDE QUE CHACUN DE SES SUCCESSEURS DEVRA, LORS
DE SON INSTALLATION, FAIRE DON A L'ABBAYE DES ORNEMENTS D'UNE CHAPELLE
1.
Notum facimus quod nos Guillermus, humilis abbas, ac conventus monasterii nostri Sancti Albini Andegavensis, in nostro generali capitulo congregati, secunda die martii anno Domini MCLXXXII celebrato, pro concordia super differenti et discordia inter nos et dictum nostrum conventum mota circa manutentionem capparum et ornamentorum ecclesie dicti nostri monasterii insequendo tractatum charitative confederationis inter reverendum patrem Radulphum, Andegavensem episcopum, et collegium ecclesie Sancti Mauricii, ex una parte, et nos ac dictum conventum nostrum supra controversia alias super hoc habita, quae tandem sopita extitit, prout per litteras auctentiquas in scriniis nostris repositas constat, inter alia continentes quod nos et dictus noster conventus assistemus in eorum ecclesia, bis in anno, videlicet Sanctorum Maurilii et Andree festivitatibus, albis et cappis revestiti, tenentes illorum chori medietatem, ambo divinum officium decantando. Et quia temporibus nostris et perantea cappe saltim
in monasterii nostri ecclesia pro tantis solemnitatibus celebrandis minime existebant, conventus et jamdicti monasterii nostri fratres, via et auctoritate justicie, nos ad providendum de cappis circa quantitatem et pro numero quinquagenario monachorum in predicto monasterio Deo famulantium cogere et compellere volebant et intendebant, quod tamen sine magna nostre administrationis extractione bonorum facere non potuissemus, non tamen ex defectu bone voluntatis. Super quo Sancti Spiritus gratia interveniente, nos igitur, Guillermus abbas prefatus, cum omni assensu et voto omnium et singulorum nostri dicti monasterii monachorum statuimus, ordinavimus et appuntavimus quod de cetero et imposterum ac futuris temporibus, in ingressu et receptione nostri ac successorum nostrorum pro tempore existentium monasterii Sancti Albini abbatum quilibet dabit, solvet et providebit de una capella, quatuor cappis, casula una cum duobus dalmaticis, honestioribus quam fieri poterit munita. Quod quidem statutum sive quamquidam ordinationem volumus in predicto nostro monasterio perpetuis futuris temporibus inviolabiliter observari.
In cujus rei testimonium presentem chartam sub cyrographo secretarii nostri per medium inciso nobis et dicti nostri conventus diviso ad perpetuam rei memoriam jussimus approhandam.
SERMENT PRÊTÉ PAR L'ABBÉ
JACQUELIN DE VEILLER SCRUPULEUSEMENT A LA CONSERVATION DES DROITS DE
SAINT-AUBIN
Quoniam in tantum diminute sunt veritates a filiis hominum ut quod hodie factum est cras factum esse denegetur, memorie posterum nostrorum litteris commendare studuimus quod, cum ecclesia Beati Albini a plurimis personis, tam clericis quam laicis, super obedientiis et tenementis et redditibus suis impugnaretur et male tractaretur, Jaguelinus, ejusdem ecclesie abbas, illustrium et proborum monachorum ecclesie prefate usus consilio, et totius conventus voluntate, in communi capitulo, die Sancti Benedicti, duodecimo kalendas aprilis, spontanea voluntate, aposita menu super quatuor Euvangelia et super lignum Crucis dominice et super dexteram benignissimi patroni nostri, beati scilicet Albini, cunctis audientibus et timore et tremore stantibus, juramento firmavit quod obbedientias Beati Albini nulli hominum, non regibus, non principibus, non episcopis, non archiepiscopis, non clericis, non laicis, nulli omnino creature, nec prece nec precio, nec pro alla conmutatione traderet, aut donaret; nec obedientias de menu monachorum cucullatorum abbatie, professorum atque benedictorum, nulla necessitate cogente, emanciparet, nec aliquam pensionem denariorum alicui faceret.
Quo solenniter statuto, laudantibus omnibus tam memorabile factum omnis conventus, Odone magistro priore concedente, idem juramentum contra omnes homines et potestates integrum et illibatum defendere et conservare propriis manibus juramento firmaverunt.
ACTE PAR LEQUEL MAINIER, ABBÉ DE
SAINT-FLORENT, ACCORDE A DEUX MOINES DE
SAINT-AUBIN L'ASSOCIATION AUX PROFITS SPIRITUELS DE SON
ABBAYE.
Notum sit omnibus quod domnus Mainerius; abbas Sancti Florentii, concessit Gosfredo Bono Homini, tunc priori de Alodis, et Johanni Agullerio, monachis Sancti Albini, ut et in vita et in morte tantum pro ipsis faciamus quantum pro monachis nostris professis facere consuevimus.
NOTICE DU DON FAIT A L'ABBAYE PAR SON
AUMÔNIER, GUILLAUME DE BERRIE, DE BIENS SITUÉS A
VILLECHIEN.
Quoniam bonum est oblivionem fugere que memoria digna sunt, bonum est litteris commendare.
Eapropter notum fieri volumus tam posteris quam modernis quod frater Guillelmus de Berria, humilis monachus Beati Albini Andegavensis, tunc tenporis elemosinarius ecclesie Beati Albini Andegavensis, dedit et concessit, pro salute anime sue, Deo et ejusdem ecclesie sacro conventui, ad pitantiam, pro anniversario suo annuatim faciendo, quadraginta solidos super duo arpenta vinearum constitutos, que site sunt ante cheneiam de Villa Canis; hoc adjuncto quod quicumque dictas vineas tenerit dictos quadraginta solidos Deo et predicto conventui ad diem ejus anniversarii persolvere teneatur; quas dictas vineas ad hoc in suo tempore adquisivit.
ACTE PAR LEQUEL JACQUELIN, ABBÉ DE
SAINT-AUBIN, ACCORDE A DIVERSES PERSONNES L'ASSOCIATION AUX PROFITS
SPIRITUELS DE L'ABBAYE.
Teneat presentium futurorumque memoria quod ego, Jaguelinus, Dei gratia, dictus abbas Sancti Albini, et commune capitulum
concessimus G... 1 et Gaufrido Britoni, socio, societatem et beneficium ecclesie, et per omnia apud nos ordines suos habeant. Obeunte vero priore, tantum faciemus quantum pro monacho nostro professo facimus. Similiter faciemus pro...
Pro Gaufrido vero, ut audiemus obitum ejus, in tricesimis et misericordiis associabitur et nomina eorum in martirologio ascribentur.
Item concessimus Matheo Nurrie, monacho Sancti Florentii, amico et familiari nostro, ut in vita et in morte sit monachus noster professus.
JACQUELIN, ABBÉ DE SAINT-AUBIN, ASSOCIE
DIVERSES PERSONNES AUX PROFITS SPIRITUELS DE
L'ABBAYE.
. . . Guillelmo de Laval et Rogerio de Laval,
monachis, et Raginaldo de Mareille, monacho Sancti Martini Majoris
Monasterii . . .
. . . Thome, monacho de Sancto Sergio, et
Hamelino des Millers . . .
FRAGMENT DU ROULEAU MORTUAIRE DE GUILLAUME ET DE
JACQUELIN, ABBÉS DE SAINT-AUBIN. Rouleaux des
Morts, 398)
ACTE ASSOCIANT THIBAUT DE FONTAINES AUX PROFITS
SPIRITUELS DE SAINT-AUBIN.
Quoniam preterit memoria hominum, pretereuntibus ipsis hominibus, litteris quibus eadem viget memoria scriptum tradimus quod ego, G[aufridus], Dei gratia abbas Sancti Albini, et
nobiscum commune capitulum, intuitu Karitatis, que nunquam minuitur sed multiplicatur impensa, unanimi assensu et voluntate; in plenario concessimus Teobaudo de Fontanis, canonico Beati Martini Turonensis, ipsum esse participem omnium bonorum que amodo fient in ecclesia nostra per gratiam Dei, videlicet in orationibus, in divinis obsequiis publicis vel privatis, in vigiliis et elemosinis, vel quocumque modo facere contigerit, ut ei quamdiu vixerit tantum prosint quantum cuilibet ex fratribus nostris professis.
Insuper concessimus ei et firmiter statuimus quod post decessum suum, quamcito nobis innotuerit, tantum pro anima ejus faciemus quantum pro animabus fratrum nostrorum professorum facere consuevimus, et nomen ejus in matricula fratrum nostrorum ascribetur.
Quod ne alicujus malicia vel negligentia aliquando possit omitti vel violari, nos idem presentis scripti testimonio profitentes, ipsam impressione sigilli capituli nostri fecimus communiri.
CHIROGRAPHE RÉGLANT ENTRE L'ABBAYE DE
SAINT-AUBIN ET LE CHAPITRE DE SAINT-MAURILLE LE PAIEMENT DE LA
DÎME DES VIGNES DU CLOS PÉRIER.
Guillelmus, Dei gratia, Andegavensis episcopus, omnibus tam presentibus quam futuris ad quos presens scriptum pervenerit, salutem.
Ad universitatis vestre noticiam volumus pervenire quod cum inter abbatem et conventum Sancti Albini Andegavis, ex una parte, et capitulum Sancti Maurilii Andegavis, ex alia, controversia verteretur super eo quod canonici Sancti Maurilii ab
eisdem monachis quinque summas vini annuatim exigebant, quas ab eis diu quiete et sine contradictione receperant, tandem in hanc compositionis formam convenerunt:
Quod scilicet predicti monachi Sancti Albini prescriptis canonicis, singulis annis, tempore vindemiarum, in torculari de Clo Perer persolvent quatuor summas vini puri et albi, sicut debet exire legitime a pedibus conculcantium in torculari; ita quidem quod cum nuncius canonicorum cum veiculo eorumdem ad predictum torcular venerit, si predicte quatuor summe vini invente fuerint, eas sine contradictione accipiet; et si invente non fuerint, quas primo paratas invenerit cum venerit, sine omni contradictione, dicto modo legitime percipiet; ita quidem quod nec veiculum abbatis vel monachorum vel alicujus alius quicquam de eodem torculari accipiat, donec nuncius canonicorum predictas quatuor summas integre predicto modo receperit.
Ut autem hoc ratum et firmum haberetur, ex consensu utriusque partis, presenti cirographo nostri sigilli robur fecimus apponi.
NOTICE DE L'ACHAT PAR SAINT-AUBIN DU FIEF DE
NICOLAS DE LA FRÉMALIÈRE, ACHAT RATIFIÉ PAR
GUILLAUME DE BITOIRE, SUZERAIN DU FIEF.
Presentibus atque futuris notum fieri volumus quod dumnus Gaufridus, Dei gratia, abbas Beati Albini Andegavensis, emit totum feodum Nicholay de Femaleria ab ipso Nicholao et uxore sua et heredibus ejus, integre, sicut prescriptus Nicholaus eum de Guillelmo de Bithehoire tenebat; eo siquidem tenore quod ipse Nicholaus venditionem illam a domino Guillelmo de Bithehoire integram et illibatam concedi faceret.
Cum vero jamdictus Guillelmus de Bithehoire a prescripto Nicholao requireretur ut venditionem illam, quam fecerat abbati et monachis Beati Albini, concederet, ipseque Guillelmus adquiescere nollet, tandem, Deo inspirante, ad petitionem abbatis et conventus venit in capitulum Beati Albini, acceptoque beneficio ecclesie, pro Dei amore et remedio anime sue et patris et matris sue et amicorum suorum, prescriptum feodum prescripto abbati et monachis Beati Albini in perpetuam elemosinam concessit.
Ipse Guillelmus de Bitheboire feodum illum, ad utilitatem abbatis et monachorum Beati Albini, ab omni violentia et exactione se defensurum promisit et concessit; ita quod, pro omni servitio et exactione, decem solidos Andegavensis monete ab abbate et monachis Beati Albini annuatim, in indicto medie Quadragesime, percipiet.
Sepedictus vero abbas et monachi, pro hac concessione, decem libras Guillelmo de Bithehoire in karitate dederunt.
II-7
Ipse vero Guillelmus de Bithehoire de sepedicto feodo sepedictum abbatem saisivit cum quadam virgula, eamque in testimonium super dominicum altare Beati Albini deposuit, et, ad majorem cautelam, quia sigillo carebat, cartulam istam sigillo domini Hervei de Bello Morterio fecit corroborari.
NOTICE DU DON DE TROIS ARPENTS DE VIGNE FAIT A
SAINT-AUBIN PAR RENAUD L'OISON.
Pateat universis presentibus et futuris quod quidam burgensis Andegavensis, Raginaldus l'Oison nomine, divinitus inspiratus, dedit Deo et monachis Beati Albini Andegavensis in perpetuam elemosinam tria arpenta vinearum: unum arpentum et dimidium apud Vilechien, in feodo elemosinarii Sancti Albini, et alterum arpentum et dimidium infeodo abbatie, et quiddam cellarium in eodem feodo de Brechigne, tali videlicet conditione quod abbas et conventus in ecclesia sua, ad altare beati Girardi confessoris, quendam constituant monachum sacerdotem qui pro anima ipsius Raginaldi et uxoris sue et omnium amicorum et benefactorum suorum in perpetuum celebrabit, et easdem vineas cum inte-
gritate fructuum ex eisdem vineis provenientium cum cellario superius nominato pacifice possidebit.
Hoc autem statutum Gaufridus, Beati Albini tunc temporis abbas, totusque fratrum ejusdem loci conventus se inviolabiliter observaturos in communi capitulo eidem Raginaldo fideliter promiserunt.
CHARTE PAR LAQUELLE L'ABBÉ GEOFFROY
CONCÈDE A GEOFFROY DE VION, PRIEUR CLAUSTRAL, LA JOUISSANCE
VIAGÈRE DE VIGNES SITUÉES A ÉPLUCHARD ET
AFFECTÉES A JAMAIS A SON OFFICE.
Teneat presentium futurorumque memoria quod ego Gaufridus, Dei gratia abbas Sancti Albini, et commune capitulum nobiscum dedimus et concessimus Gaufrido de Vionio, priori claustri nostri, dimidium arpennum et medietatem unius quarterii vinee in fundo qui dicitur Pelucharte, quod fuerat defuncti Sigebranni, magistri servientis nostri, quandiu voluerit possidendum.
Cum autem prescriptam vineam quoquo modo deseruerit prioratui claustri imperpetuum remanebit.
GEOFFROY DE VION, AYANT ÉTÉ
ASSOCIÉ PAR LES M0INES DE LA COUTURE AUX FAVEURS SPIRITUELLES
DE LEUR ABBAYE, DEMANDE QUE SON DÉCÈS LEUR SOIT
NOTIFIÉ AUSSITÔT QUE POSSIBLE.
Omni favente capitulo concessit dumnus Robertus, abbas Culturiensis, Gaufrido de Vionio, monacho Sancti Albini, monachatum ex integro sicut monacho professo, tam in vita quam in morte, scilicet in ejus obitu ab unoquoque sacerdote quatuor missas et tricenale in conventu et aliud cum pane et generali et vino. Et habebit nomen suum in martirologio adscriptum et anniversarium sicut professus noster.
Ego vero prescriptus Gaufridus supplico omnibus fratribus et amicis meis quatinus, pro Dei amore, et salute anime mee, hanc
convenientiam, audito obitu meo, per certum nuntium scriptam innotescant capitulo et abbati Culturiensi.
ACTE DANS LEQUEL GEOFFROY, ABBÉ DE
SAINT-AUBIN, RELATE LES CONDITIONS DE L'UNION DE PRIÈRES
ÉTABLIE ENTRE SON ABBAYE ET CELLE DE SAINT-PIERRE DE
PREUILLY.
Hanc esse amice confederationis socictatem inter nos et ecclesiam Beati Petri Prulliacensis noveritis, de assensu et voluntate utriusque capituli confirmatam.
Omnium siquidem fratrum suorum infra anni orbitam defunctorum,
abbatie sue professorum, nomina nobis transmittent in Nativitate
dominica. Nos autem post capitulum, in quo brevis recitatus fuerit,
pulsatis signis, pro illis qui in brevi fuerint et omnibus ejusdem
congregationis defunctis officium communiter persolvemus, et singuli
sacerdotum nostrorum missam unam pro ipsis celebrabunt. Ceteri missas
non canentes unum psalterium, laici centum et quinquaginta Pater Noster perorabunt; primoque die qui ad hoc
agendum idoneus fuerit, pulsatis sollepniter signis, missam pro eisdem
celebrabimus in conventu. Sequenti die trigenarium de missis
incoabimus et per triginta dies unum pauperem in refectorio reficiemus
in pane et vino et generali.
Pro abbatibus suis, sicut pro nostris facere consuevimus, excepto rotulo, faciemus.
Fratres ecclesie supradicte professi viventes sicut unusquisque nostrum in officio et beneficio ecclesie nostre sint participes. Si autem aliqua causa vel propria voluntate aliqui monacorum Prulliacensium ad ecclesiam nostram directi fuerint tamdiu misericorditer et fraterna dilectione suscipientur donec a fratribus suis revocentur et discordantes, nisi excommunicati fuerint, pacificentur.
Nos vero eisdem fratrum nostrorum infra annum defunctorum nomina tertio nonas februarii singulis annis innotescere faciemus. Ipsi vero monachis nostris tam vivis quam defunctis, sub pretaxata beneficiorum et orationum vicissitudine, respondebunt.
Quod ut firmius haberetur, presentem cartam sigillo capituli fecimus roborari.
ACTE DANS LEQUEL LES MOINES DE SAINT-AUBIN
RELATENT LES CONDITIONS DE L'UNION DE PRIÈRES ÉTABLIE
ENTRE EUX ET L'ABBAYE DE LA COUTURE DU MANS.
Hec est amica confederationis societas inter ecclesiam Beati Petri de Cultura et ecclesiam Beati Albini Andegavensis.
Siquidem omnium fratrum suorum infra anni orbitam defunctorum in festo beati Albini, quod est pridie kalendas julii, nobis brevem transmittent. Nos autem post capitulum in quo brevis recitatus fuerit, pulsatis signis, pro illis qui in brevi recitati fuerint et omnibus ejusdem congrogationis defunctis communiter officium persolvemus, primoque die qui ad hoc idoneus fuerit, pulsatis solemniter signis, missam pro eisdem in conventu celebrabimus. Singuli vero sacerdotes de comentu unam missam celebrabunt, alii vero quinquaginta psalmos, claustrales de obedientiis tres missas celebrabunt singulis annis. Die vero altera post recitationem brevis, tricenarium cum pane et vino et generali inchoabimus. Tricenarius ille dabitur uni sacerdoti pro fratribus missas celebranti; in conventu vero duos faciemus, unum scilicet de orationibus, alterum vero de missis. Similiter illi facient de nostris.
De singulis vero abbatibus Sancti Petri de Cultura obeuntibus, sicut de monacho nostro professo faciemus. Similiter illi de nostris.
Et in festivitate beati Juliani brevem nostrum eis transmittemus.
Nec silendum quod si aliqui ex fratribus ad nos pro aliqua causa confugerint vel ex nostris ad illos, in abbatia libenter reci-
pientur et benigne tractabuntur, donec in ecclesiis pacifice valeant reformari et tunc in proprio gradu et ordine restituentur.
Quoties vero abbas Sancti Petri de Cultura ad nos veniet, dispositio totius ordinis abbatie in potestate ejus erit. Similiter faciet abbas Beati Albini apud Culturam.
Solemnitatem autem beati Albini monachi de Cultura cum duodecim lectionibus kalendis martii celebrabunt, et nos solemnitatem beati Bertranni cum totidem lectionibus.
Omnium bonorum ecclesie nostre intus et foras participes erunt, et nos similiter cum illis.
Breviger vero de Cultura, quando ad nos veniet, duodecim denarios Andegavenses habebit, et breviger noster totidem habebit apud illos.
Ut autem hec nostra convenientia firma et illibata permaneat auctoritate sigilli capituli nostri presentem cartulam corroboravimus.
ACTE PAR LEQUEL RENAUD, ABBÉ DE SAINT-MAUR
1, ACCORDE A DEUX MOINES DE SAINT-AUBIN
L'ASSOCIATION AUX PROFITS SPIRITUELS DE SON
ABBAYE.
Ego,
NOTICE DE L'ACTE PAR LEQUEL GEOFFROY, ABBÉ DE MARMOUTIER, ACCORDE A ÉON, ARMOIRIER DE
SAINT-AUBIN, L'ASSOCIATION AUX PROFITS SPIRITUELS
DE SON ABBAYE.
Concessum est a domno G[auffrido], abbate Majoris Monasterli, et universo conventu Eudoni, armario nostro, ut in vita sua sit eorum frater et monachus; et, cum obierit, singuli sacerdotes duas pro eo missas celebrabunt, et alii missas non canentes quinquaginta psalmos perorabunt. Nomen quoque ejus in martyrologio suo ascribetur.
LISTE DE MONASTÈRES ASSOCIÉS
SPIRITUELLEMENT A SAINT-AUBIN 1.
Hec sunt fraternitates monasterii Sancti Albini Andegavensis: Monasterium Sancti Launomari Blesensis, monasterium Sancti Petri de Cultura Cenomannensis, monasterium Sancte Marie do Burgo Dolensi, monasterium Sancti Petri de Pruilleyo, monasterium Sancte Trinitatis de Tironio, monasterium Sancte Marie de Evrone, monasterium Sancte Trinitatis de Vindocino, monasterium Sancti Petri de Burgolio, monasterium Sancti Martini Turonensis Majoris Monasterii, monasterium Sancti Florentii Salmuriensis, monasterium Sancti Maxentii Pictavensis, monasterium Sancte Marie Andegavensis, monasterium Sancti Sergii prope Andegavum.
ACTE PAR LEQUEL JOULAIN, ABBÉ DE
SAINT-NICOLAS, ACCORDE L'ASSOCIATION AUX PROFITS SPIRITUELS DE SON
ABBAYE A EUDES DE CUCÉ, PRIEUR DE
SAINT-AUBIN.
Ego,
tulum concessimus 0. de Cuce, tunc magistro priori Sancti Albini, ut sit ecclesie nostre et in vita et in morte frater monachus. Cum autem ab hoc seculo, Deo vocante, migraverit, illi quocomque monacho nostro professo facere consuevimus faciemus, et nomen ejus in martirologio conscribetur.
GEOFFROY, ABBÉ DE SAINT-AUBIN, ASSOCIE
DIVERSES PERSONNES AUX PROFITS SPIRITUELS DE L'ABBAYE 1.
. . . venerabili fratri nostro, Guillelmo,
filio matris sue, monacho Sancti Petri Culture . . .
. . . cuidam [monacho Majoris] Monasterii,
nomine Willelmo Galiart . . . et ordinem obtineat juste Johannem
Sapientem . . .
. . . quatuor monachis Burgulii: Matheo de
Niolo, Herberto de Ingrandia, Philippo de Ulmis, Hucberto de Lausdaria
(?) . . .
. . . quatuor monachis Sancti Sergii: Andree
de Losduno, subpriori Sancti Sergii, et Hardoino et Gaufrido Foachon
et Johanni de Clicionio . . . et ordinem suum habebunt in oratorio,
capitulo, refectorio et in omnibus locis apud nos juxta Gaufridum de
Scannis.
... Ernaudo, monacho Sancti Mauri
...
. . . Albino Chain (?), monaco Majoris
Monasterii
. . . duobus monachis, videlicet magistro
Roberto Anglico Sancti Sergii et Richardo Sancti Melanii ... cuidam
monacho Sancti Petri de Cultura, Ricardo, et Herberto, ipsius socio
. . .
... Johanni de Chastelluns, magistro
priori Sancti Sergii, et duobus sociis ejus, monachis Sancti Sergii,
Bartholoto videlicet, Gaufrido Jesse, tunc armario, et Johanni,
monacho Suliacensi, et Johanni de Burgo Regis, monacho de
Cultura. . .
... Ricardo, monacho Sancti Mauri
. . .
. . . domno Gosleno, abbati Sancti Nicolai
. . .
. . . concessimus plenum monacatum in choro, in
capitulo et refectorio apud nos juxta Raimundum de Berria panetarium,
Rainaldo de Mancigne, monacho Beati Martini Majoris Monasterii, et
duobus sociis ejus, Guillelmo de Balluel, Guillelmo do Mans
. . .
. . . duobus monachis Sancte Trinitatis
Vindocini, Johanni Goroillardi, tunc temporis subpriori Aquarie, et
Luce, ejusdem loci cellarario . . .
. . . Guillelmo, cognomine Capse, monaco
Beati Petri Prulliacensis . . .
. . . fratri Roberto d'Iquelon, monaco Beati
Micaelis de Monte ... et ordinem suum per omnia juxta Robertum,
magistrum priorem . . .
. . . fratri Garnerio de Baladonio . . . et
ordinem suum juxta Gaufridum Billon . . .
. . . venerabili nostro Hugoni, monaco Sancti
Sergii
. . . tribus monachis Sancti Sergii, Johanni
Fenion, Johanni Jactato, Gilleberto, suppriori Sancti Sergii
. . . Johannes Jactatus facit annuatim duo septimalia, Gillebertus
unum . . .
. . . duobus monachis Majoris Monasterii, scilicet Guillelmo de Lambalia, tunc temporis priori de Viridario, et Guillelmo cognominato le Bastart . . .
Guillelmus de Lambalia juxta Gaufridum de Cleeriis, alius vero
juxta Evonem Choherii . . .
. . . duobus monachis Sancte Trinitatis de
Aquaria, videlicet Judicaeli, tunc temporis incluso Sancti Eutropi, et
Guillelmo de Vitreio . . .
. . . Willelmo de Valenis, monacho Majoris
Monasterii, . . . ordinemque suum in capitulo juxta Gaufridum de
Bannis prosequetur.
. . . Michaeli, hospitalario Sancti Florentii,
nepoti Michaelis, abbatis tunc temporis Sancti Florentii
. . .
. . . duobus monachis Sancti Sergii, Petro de Sancto Jacobo et Guillelmo de Rupe Forti . . .
In vita vero sua loca sua habebunt penes nos in oratorio, capitulo,
refectorio et ubique juxta Gaufridum de Scannis . . .
. . . Guillelmo Gaimel, tunc temporis priori
Sancti Egidii . . .
. . . Ernulfo, monacho Sancti Maximini, priori
tunc temporis de Mota . . . et ordinem suum per omnia juxta Petrum
Malmescini . . .
. . . Herberto Rossel et Gaufrido Chabot et
Gaufrido Semur, monachis Sancti Petri de Cultura . . .
. . . duobus monachis Beate Marie Culnaldi,
Mauricio Legata et Michaeli de Forgiis . . .
. . . duobus monachis Sancti Petri de Cultura,
videlicet Herberto de Novi, tunc temporis magistro priori, et
Guillelmo Gruel . . .
. . . duobus monachis Sancti Philiberti
Trenocensis, scilicet Guillelmo de Corcant, tunc temporis priori de
Cunaut, et Odoni de Bello Forti . . . et ordinem suum apud nos, in
choro, in capitulo, in refectorio, in dormitorio juste magistrum
priorem.
. . . Gosfrido Turonis, tunc temporis
precentori Sancti Florentii, ... et ordinem suum justa Petrum Lacort
ubique consequetur . . .
. . . dilecto nostro Roberto de Janze, canonico
Sancti Martini Turonensis, et Guillelmo de Janze, nepoti suo, ejusdem
ecclesie canonico, et Petro de Trez (?), fratri ejusdem Roberti, qui
cum ipso aderant . . .
. . . Johanni de Campo Bono . . .
. . . dilecto familiari nostro Gervasio,
Sancti Sergii monacho, tunc temporis priori de Callumpna.
... duobus monachis Sancti Sergii, Gilleberto
sacriste et Clarembaudo . . .
. . . B[ernardo, monacho] Sancti Florentii
. . .
. . . venerabili monacho Sancti Philiberti
Trenocensis, Bernardo de Sancto Romano, priori de Losduno
. . .
. . . Haymerico de Losduno, monacho Sancti
Petri Burguliensis . . .
. . . cuidam monacho Sancti Nicolai
Andegavensis, dilecto et familiari nostro, nomine Bosoni, . . . et
ordinem suum habeat in capitulo et in ecclesia et refectorio juxta
Johannem armarium.
. . . Helie, monacho Sancti Johannis
Angeliacensis, . . . qui tunc causa studii apud Andegavam
venerat.
. . . Rainaldo Sale . . . Ordo ipsius justa
Gaufridum de Virgallo.
. . . venerabili monacho Sancti Petri de
Cultura, G., nomine Britoni, sacriste ejusdem ecclesie
. . .
. . . Herveo, venerabili monacho Sancti
Maximiani . . .
. . . Roberto, magistro priori Sancti Sergii, Roberto
armario, Gaufrido de Garranda, Helye, Roberto, . . . Gaufrido
Britoni . . .
. . . venerabilibus fratribus nostris
monachis Vindocinensis, Petro videlicet Andegavensi, Godefredo de
Castellis, Girardo de Sancto Juliano . . .
. . . duobus monachis Sancti Mauri . . . Nomina eorum: Gaufridus, cantor de Quarta, Michael de Valeia. Ordo ipsorum justa Johannem armarium nostrum.
Similiter concessimus duobus monachis Sancti Petri de Cultura
nobiscum manentibus, Radulfo de Conareio et Herberto de
Silleio.
. . . fratri Rainerio Galensi, monacho Sancte
Trinitatis de Tiron . . .
NOTICE DANS LAQUELLE, APRÈS AVOIR
RAPPELÉ COMMENT, ENTRE 1082 ET 1106, ROUAUD DE LUIGNÉ
AVAIT ABANDONNÉ A SAINT-AUBIN TOUS SES DROITS SUR LES ALLEUDS,
LES MOINES RELATENT L'ACCORD INTERVENU ENTRE EUX ET PLOQUIN, FILS DE
ROUAUD.
[Ver]itatem litteris tradere disponimus qualiter Roaldus de Luniaco, cum uxore sua et filiis suis, nobiscum concordiam fecit qualiter se eam servaturum in capitulo Sancti Albini coram universis monachis et multis ex ordine laicali promisit.
Igitur primo die Pentecostes venerunt in capitulum Sancti Albini ipse Roaldus et uxor ejus et duo filii ejus primogeniti, et ibi ab ipso abbate et a monachis acceperunt societatem et benefitium loci Sancti Albini, dimittentes omnem calumpoiam quam mittebant in terra Beati Albini que est apud Alodos.
Ibi etiam devenit Roaldus homo Girardi abbatis, videntibus cunctis qui aderant monachis et laicis.
Hoc idem facient filii ejus cum sibi in vicem succedent in paternum honorem post mortem patris sui, videlicet homines Brunt abbatis qui eo tempore erit.
Preterea, in eodem loco promisit Roaldus abbati et monachis quod quandam matronam, cui nomen erat Adelais de Roho, que etiam pro supradicta terra discordiam cum monachis habebat, ad viam memorate pacts et concordie faceret venire. Si vero venire nollet, fevum quod de eo habet tamdiu in manu sua teneret donec paci et concordie consentiret. Hoc idem fiet de viris generis sui qui, mortua ea, heredes ejus futuri sunt si rixam et bellum adversus monachos exercere voluerint.
His ita pactis, abbas Girardus et tota congregatio Beati Albini donavit eis in fevum unam domum apud Andecavem et quendam
arpennum vinearum et duas mansuras terre apud Alodos nichil in ea retinentes preter decimam.
Si autem quilibet in ipsa terra domos construxerint et in eis manserint, habitatores ejus ecclesie Sancti Albini reddent quod parrochi reddere solent, id est denarium et candelam et sepulturam.
Preterea hanc convenientiam habuit eis abbas cum omni congregatione quod post mortem singulorum facient pro eis quantum faciunt pro monachis suis defunctis.
NOTICE DE L'ORDRE DONNÉ PAR GEOFFROY
PLANTAGENET AU SÉNÉCHAL DE BRISSAC, DE CESSER SES
ENTREPRISES CONTRE LES MOINES DES ALLEUDS.
Noverit generatio presens et ventura violentiam quam contra monachos Sancti Albini de incisione viarum ad fruges exaquandas in terra de Alodis siniscallus de Bracchisacco exercebat, munificentia et imperio Gausfridi, comitis Andecavensis, filii Fulchonis, Jherosolimitani regis, exactionem illam perdidisse.
Predicte siquidem obedientie tunc temporis prepositus, Oliverius, prima dominica Quadragesime, supradictum comitem, qui tunc Andecavis morabatur, eandem querimoniam quam prius in presentia ejusdem apud Bracchisaccum deposuerat, facturus adiit, seque et homines obedientie cui preerat per violentiam infestantis siniscalli, Engressi nomine, gravia dampna sustinere demonstravit, eo quod segetes suas exaquare non possent, quia qua parte aquam dimitterent non haberent, dum vias incidere non auderent.
Comes igitur intelligens hoc rationi obviare, siniscallum ad presentiam suam evocavit; et ne super hoc amplius monachos et homines eorum impediret, perhibuit; monachisque ut per totam terram de Alodis, tam monachorum quam rusticorum, vias quibus aqua decurreret secare, [pont]emque ligneum vel lapideum causa viantium, si oporteret, in eisdem incisuris facerent, concessit; et ut omnibus [ann]is per secationem viarum succurrerent segetibus suis, sic tamen ut pedagium suum non amitteret, imperavit.
Siniscallus autem protervitati sue finem positum audiens, se a comite gravari et vicariam quam ab eo acceperat minui prohibuit.
Cui comes super hoc judicium obtulit, judicesque, Gaufridum scilicet de Cleeriis, Hugonem de Poceio, Rainaldum de Rupe, Cenomannis prepositum, qui, media equitate, si ei injuriam comes faceret, inspicerent, elegit.
Judicibus itaque in partem recedentibus, idem Engressus, qui antea adversabatur, in voluntate comitis hoc esse et juxta voluntatem suam hoc eum posse facere asseruit. Quo audito, comes, quia ipse adversarius judicium fecerat, judices redire jussit.
CHIROGRAPHE QUI RELATE LE DON D'UNE TERRE FAIT A
SAINT-AUBIN PAR GEOFFROY DE BELLE-NOUE.
Memorie sequencium attestatione hujus scripti reliquimus quod Gaufridus de Bella Noa, veniens in capitulum Sancti Albini, dedit Deo et ecclesie Sancti Albini in elemosinam quamdam terram apud Alodium quam dicebat se habere in stanno et circa stannum monachorum, Matheo suo filio concedente.
Postquam vero predictus Matheus factus est miles duxitque uxorem, nomine Marcham, venit cum eadem uxore in predictum capitulum Sancti Albini, et confirmaverunt donum et concesserunt quod pater Mathei dederat et de hoc, in plenario capitulo, investierunt dumnum abbatem Willelmum cum quadam virgula, quam M[atheus] propria manu supra altare Sancti Albini posuit.
Eadem vero die et in eodem capitulo, predictus abbas Gullelmus, non inmemor hujus beneficii, cum assensu tocius capituli, dedit M[atheo] unum modium vini annuatim, quoadusque
haberet quoddam arpennum vinee quod possideret tantummodo in vita sua, tali tamen condictione ut, arpenno vinee habito, statim modium vini dimitteret. Et .... predictus abbas dedit M[atheo] centum solidos, et M[arche], uxori sue, decem.
Et ut hec firmiter stabiliterque permanerent, hujus cyrographi partitione munivimus et nostri sigilli impressione roboravimus.
NOTICE D'UN ÉCHANGE DE TERRES, SISES AUX
ALLEUDS, FAIT ENTRE SAINT-AUBIN ET RENOUL "BOC
SALE".
Quoniam bonum est oblivionem fugere, memorie sequencium relinquimus scriptum quod, quando domnus abbas Willelmus in manu sua tenebat obedientiam de Alodiis, opportunum ei visum fuit facere quoddam molendinum super stagnum; ad quod aquam ducere, per aliquantulum terre Ranulfi Boc Sale, que de feudo Sancti Albini erat, utilius judicavit quam per propriam. Et ut hoc de voluntate Ranulfi fieret, alio loco terram sue equivalentem ei mutuavit, et decem solidos eidem Ranulfo jamdictus abbas W[illelmus] inpresentiarum dedit.
Hec mutuatio solempniter facta est in capitulo Sancti Albini, secunda feria Pentecostes, et de hoc investivit idem Rannulfus dictum abbatem cum quadam virgula, quam ipse propria manu posuit super altare Sancti Albini, et in signum confirmationis osculatus est abbatem W[illelmum] et tres monachos hinc et illinc.
NOTICE DU DON FAIT A SAINT-AUBIN PAR UN CHEVALIER
NOMMÉ HÉBERT DE L'ÉGLISE DE
SAINT-PIERRE-DES-ORMES.
Quoniam .... quidam miles, Herbertus nomine, ob remedium anime sue et parentum suorum dederit Sancto Albino ecclesiam Sancti Petri de Ulmis. Dedit etiam de proprio dominio suo terram que est juxta burgum, pratumque, decimam quoque de tota terra quam in suo dominio possidebat, et quidquid monachi habere poterunt.
Venit Herbertus in capitulum Sancti Albini, ibique beneficium ecclesie accepit, et cum eo quidam nepos Gervasii episcopi 1, Hugo nomine; deinde misit donum in manu domni Theoderici abbatis.
Hoc donum Hersendis, mater dicti Herberti, et fratres ejus, Reginaldus, miles, et Hugo, clericus, concesserunt.
NOTICE DU DON FAIT A SAINT-AUBIN PAR GUILLAUME
CHESNEL DE L'ÉGLISE DE SAINT-PIERRE
D'AVEZÉ. Histoire de l'Église du Mans, III,
689.)
Omnis homo sapiens conspicit qualem vitam tenere debet. Nam vita hujus seculi fragilis atque caduca est, et ideo nonnulli sunt qui, propter adquirenda premia eterne vite, pauperibus atque servis Dei de suis rebus dare volunt.
Idcirco presentes atque futuri sciant quod dompnus Wilelmus, connomine Chainellus, pro se et pro suis parentibus, ecclesiam Sancti Petri, scilicet de Avesiaco, monachis Sancti Albini Andecavis donavit, sicuti ipse tenebat, dominium atque presbyterium scilicet et quamdam partem decime, dimidiumque cimiterium et pasnagium suis propriis porcis et decimas trium mollendinariorum et prata terrasque et quicquid ecclesie pertinet, excepta parte Geroii.
Hoc donum concesserunt uxor ipsius Willelmi, nomine Adelessis, et Rotbertus Rufus atque Aimericus clericus, similiter Paganus, scilicet fratres predicti Wilelmi, et Hugo Dereet, uxorque ejus, nomine Agaza, et Johannes, qui tunc ipsius ecclesie erat presbiter. Deinde Ildebertus, Cenomannensis episcopus, Fulcradusque cantor atque Paganus archidiaconus et Rotbertus comes de Belesmeio, de cujus fevo hec omnia erant.
NOTICES DE DIVERS DONS FAITS AU PRIEURÉ
D'AVEZÉ.
Igitur post aliquantulum temporis, predictus Geroius particeps supradicte aecclesie decidit in egritudinem vocavitque ad se Jarnogonium, Sancti Albini monachum, et partem suam de offerendis illius aecclesiae que ad manum presbiteri veniunt Sancto Albino condonavit, presente domino suo Burchardo Mala Bucca, qui hoc donum suasit fieri et concessit factum, concedente quoque hoc Widburge, sorore Burchardi, supradicti Gerorii uxore.
Hoc laudaverunt et concesserunt Willelmus de Avesiaco, frater ejus, Rotbertus Dessart.
Hivo de Crovio donavit Sancto Albino suam partem decime de masura Aurici.
Landricus prepositus donavit monachis Beati Albini unum arpennum terre ad Avesiacum.
Gaufridus quoque Loripes donavit eisdem monachis alterum arpennum terre.
NOTICES DES DONS QUI ONT CONSTITUÉ LE
PRIEURÉ D'AVEZÉ. Histoire de l'Église du Mans,
III, 686)
Satis utile videtur esse, ne oblivioni tradantur presentium facta, litterarum noticia futurorum presentari memoriae.
Notum igitur sit omnibus qui nunc sunt et futuris, quod quidam miles, nomine Wilelmus, cognomento Chesnels, et uxor ejus, cui nomen Adelait, pro redemptione animarum suarum et parentum suorum, donaverunt Deo et sancto Albino ejusque monachis ecclesiam Sancti Petri de Avesiaco, sicut eam ipsi tunc habebant, id est medietatem tocius ecclesiae cum dominio suo, et presbiteragium, cum appenticiis suis, cum terris, cum pratis, cum decimis, cum offerturis, et totam sepulturam, decimam quoque trium molendinorum et piscium qui ibi capti fuerint, et dimidium cimiterium, ad burgum faciendum; et omnes homines qui ibi habitabunt quietos ab omnibus consuetudinibus clamaverunt, excepto pasnagio.
Et quodcumque donatione vel emptione monachi ibi adquirere potuerint similiter concesserunt, exceptis militaribus serviciis.
Concesserunt quoque monachis ut tantummodo dominici porci eorum in omnibus boschis suis quieti, sine pasnagio, currerent.
Hoc donum concesserunt et auctorizaverunt Robertus Rufus, Haimericus clericus et Paganus, fratres supradicti Wilelmi, et soror ejus, nomine Agatha, cum marito suo qui dicebatur Hugo Desreez.
Hoc etiam concessit Johannes, qui tunc ipsius ecclesie erat presbiter.
Eandem rem concessit monachis Sancti Albini Robertus, comes de Belelmo.
Igitur ad suscipiendum predictum donum ierunt:
De monachis Sancti Albini: Wido prior, Stephanus monachus, Gurhannus monachus, Jarnogonius monachus, Fulcoius monachus et Beraldus presbiter atque Rainerius.
Et de famulis monachorum ibi affuerunt: Gervasius mariscallus, Samazollus, Ernaldus atque Andefredus;
Et de militibus Roberti de Belelmo: Wilelmus Faiellus, Hugo nepos ejus, Haimericus Gruellus.
Ex parte vero predicti Guilelmi Burcardus Mala Musca, Herbrannus de Telliaco, Landricus prepositus, Wilelmus de Avesiaco, Ivo de Crovio, Sainfredus de Pino, Oilerius de Seglericiis Gaufidus Rufus, Rainaldus sutor, Wilelmus de Gemegia.
Omnes isti hoc viderunt et audierunt in anno mortis Guilelmi secundi, regis Anglorum, et recuperationis Helie, comitis Cenomannorum, anno ab incarnatione Domini M C, indictione VIII, die kalendarum novembris.
Eodem anno, apud ecclesiam Sancti Victoris, concessit hoc donum monachis Sancti Albini Ildebertus, Cenomannorum episcopus, presente Fulcrado cantore et Pagano archidiacono et Jarnogonio atque Johanne, Sancti Albini monachis.
Guilelmus igitur, qui Sancto Albino ea que suprascripta sunt donaverat, morti proximus, donum suum adauxit, et monachis Sancti Albini domum propriam que est juxta ecclesiam, cum virgulto adjacenti, dedit. Et insuper sex libras denariorum ad reedificandam ecclesiam delegavit.
Hoc viderunt et audierunt:
Sed, eo mortuo, Haimericus, frater ejus, omnia penitus monachis Sancti Albini abstulit que supradictus Wilelmus, sive in vita, sive in morte, eis donaverat.
Post aliquantum vero temporis, recognoscens injusticiam suam, venit Andecavis, in capitulum Sancti Albini, idus maii, ibique, presente Erchembaldo abbate, presente etiam ipsius loci conventu, omnia que eis abstulerat reddidit, donum fraternum in elemosinam Sancto Albino concedens.
Promisit etiam se adjutorem nostrum, in quantum sciret et posset, in omnibus fore, si qua calumpnia de predictis rebus oriretur.
Post hec accepit beneficium fratrum, et, cum una virgula, predictum abbatem de supradictis rebus revestivit, ipsamque virgulam super altare Sancti Albini detulit.
Hoc viderunt et audierunt:
De famulis nostris:
Actum anno ab incarnatione Domini M C VIII, indictione XV, die et loco supradicto.
Sub idem fere tempus, Archembaldus abbas, pergens Treveris ad concilium, per Avesiacum transitum fecit. Quem illic positum predictus Haimericus Chesnels iterum de supradictis rebus revestivit, concedente hoc Pagano, fratre ejus, et Hugone Dexreato, sororgio ejus, et Agatha, sorore illius; cui abbas dedit pro caritate septem solidos Cenomannensium, et nepoti ejus, Burgardo, filio Hugonis. Qui omnes predictas res Sancto Albino concesserunt et beneficium loci a memorato abbate ibi acceperunt.
Hoc viderunt et audierunt:
De parte illius:
Post aliquantum temporis, quidam miles, nomine Geroius, particeps supradicte ecclesie, decidit in egritudinem, vocavitque ad se Jarnogonium, Sancti Albini monachum, et partem suam de offerendis illius ecclesie que ad manum presbiteri veniunt, et de primiciis Sancto Albino condonavit, presente domino quo, Burchardo Mala Musca, qui hoc donum suasit fieri et concessit factum, concedente quoque hoc Guitburge, sorore Burchardi, supradicti Geroii uxore.
Hoc donum quod, pro anima sua, idem Geroius in elemosinam Sancto Albino fecit, laudaverunt et concesserunt Willelmus de Avesiaco, frater ejus, et Robertus Dessart.
Ivo de Crovio donavit Sancto Albino suam partem decime de masura Aurici, concedente hoc Aremburge, uxore sua et filiastra.
Landricus quoque prepositus donavit Sancto Albino et monachis ejus apud Avesiacum unum arpentum terre.
Gaufridus etiam Loripes donavit eisdem monachis alterum arpentum terre.
Hi tres simul, supradictas res in elemosinam Sancto Albino dantes, Widonem priorem de illis apud Avesiacum revestierunt.
Hoc viderunt et audierunt:
De nostris famulis:
Cum propter inopiam monachi Sancti Albini discessissent ad tempus de Avesiaco, Wilelmus, cognomento Musca, filius Giroii, medietatem altaris Sancti Petri Gauterio presbitero engadiavit pro uno equo sedecim solidorum Cenomannensium. Cumque, post aliquot tempus, venisset illo Menardus monacus resque altaris, ut suas, voluisset accipere, audivit supradictum impedimentum; et, cum per justiciam res ecclesie non posset recuperare, dedit supradicto Wilelmo decem solidos in caritate et sedecim presbitero reddidit.
Quo facto, predictus Willelmus partem ecclesie que ad eum pertinebat monachis in perpetuum reddidit, et predictus presbiter omne illud wadimonium prorsus abjuravit.
NOTICE DE LA RESTITUTION FAITE AU PRIEURÉ
D'AVEZÉ PAR AIMERY CHESNEL DES BIENS QU'IL LUI AVAIT
ENLEVÉS. Histoire de l'Église du Mans, III,
690.)
Sciant presentes et presentium successores quod Haimericus Chesnel obedientie possessiones quas apud Avesiacum Deo et
sancto Albino in elemosinam dederant sui antecessores, in vita sua substraxit et de eisdem obedientiam denudavit.
Qui, ad extreme vite veniens et se male egisse erga monachos de rebus supradictis recognoscens, priorem illius obedientie, Stephanum nomine, ad se accersiri jussit et omnia que de proprio jure monachorum erant, in quantom potuit reddidit et successoribus suis reddere precepit.
Nec post multum temporis, invitatione domni Hugonis, Avesiaci domini, supradicti Haimerici jam defuncti nepotis, Hugo, abbas Sancti Albini, apud Avesiacum venit, et, consilio jamdicti domini, presbyterum illius ecclesie, Gauterium nomine, de possessionibus ejusdem obedientie, quas per manum Haimerici tenebat injuste, ad rationem misit.
Unde presbiter, sano sapientium consilio utens mortemque sibi vicinam adesse sentiens, in conspectu omnium qui aderant se culpabilem de his que supradiximus recognovit et, misericordiam postulans, cum abbate et monachis hujuscemodi concordiam iniit.
Siquidem duas terre sextarias, et quatuor stationes domorum, et quatuor arpenta prati, que per longum tempus injuste tenuerat, in manu abbatis dimisit.
Abbas vero et monachi, assensu tocius capituli, eidem Gauterio et duobus filiis suis, Roberto et Fromundo, clericis, quandiu adviverent, de supradictis pratis duo arpenta benigne concesserunt, et quicquid super hoc reliquerant pie condonaverunt. Similiter et de quatuor domibus, de quibus ulterius census et servicia habebimus unam, quam ipse edificavit, sibi et prefatis filiis suis, quandiu eis vita comes fuerit, annuerunt; ita tamen ut, in vita sua, de domo et de pratis annuum censum persolvant; et, post obitum eorum, et prata et domus, sicuti fuerunt, in integrum ad jus obedientie redeant.
CHARTE DANS LAQUELLE L'ABBÉ DE NOTRE-DAME
DU HALAIS RELATE L'ACCORD ÉTABLI ENTRE LUI ET SAINT-AUBIN AU
SUJET DES DIMES DE SAINT-PIERRE-DES-ORMES ET
D'AVEZÉ.
Ego,
Monachi Sancti Albini in pago Cenomannensi aecclesiam et omnem parrochiam Sancti Petri de Ulmis habebant, in qua monachi Sanctae Mariae de Aleis partem decimae accipiebant, quam monachi Sancti Albini suam esse dicebant; et aliam decimam, tres minas et unum minot in parrochia Sancti Petri de Avesiaco monachi Sanctae Mariae de Aleis possidebant, quam monachi Sancti Albini suam esse similiter reclamabant.
Quapropter ego, Radulfus, abbas Sancte Marie de Aleis, toto capitulo nostro assentiente, decimas illas Deo et monachis Sancti Albini, propter pacis et dilectionis custodiam, quiete et pacifice, omni causa remota et absque ulla reclamatione, omnes dimisi.
Sed ut concordia ista firmiter inter nos teneretur, dedit nobis caritative domnus abbas Guillelmus Sancti Albini decem libras Andegavensis monetae.
Preterea sciendum est quod in grangia illa quam in parrochia Sancti Petri de Avesiaco monachi Sanctae Mariae de Aleis, usque ad haec tempora in quibus concordia ista facta est et confirmata, scilicet anno incarnati Verbi M CLXVI, possederunt, totam decimam et primitias messis et bestiarum in perpetuum habebunt.
CHIROGRAPHE DANS LEQUEL GUILLAUME DE PASSAVANT,
ÉVÊQUE DU MANS, RELATE LE DON DE BOESSÉ FAIT PAR
ROBERT D'AVEZÉ A SAINT-AUBIN. Histoire de l'Eglise du Mans, III,
691.)
Nos, veterum auctoritate edocti ut quod fidelius conservandum decrevimus scripto commendare debeamus, notum fieri curavimus quod, cum Robertus de Aveseio, clericus, terram et prata apud Boisseium, de donatione matris sue, que possessiones illas emerat, possideret, idem Robertus monasterio Sancti Albini Andegavensis se et possessiones illas et universa que ipse adquisierat et adquisitus erat, in perpetuam elemosinam dedit et concessit, ita quod ipse tota vita sua res illas possidebit; post decessum vero illius, predicto monasterio universe res ille proprie remanebunt.
Hanc elemosinam Roberti concesserunt Puella, mater ipsius, et Hugo Mochetus, frater ejus, de cujus feodo erant res ille, qui pro rebus illis majori domino debitum servitium illius terre reddet.
Robertus vero, et post ipsum monachi, duodecim nummos pro omni servicio pro terris illis eidem Hugoni servient.
W[illelmus] vero, abbas predicti monasterii, et capitulum eidem Roberto domum eorum de Aveseio, cum omnibus appendiciis, tota vita illius possidendam dederunt et concesserunt, post decessum illius ad predictum monasterium redituram.
Idem vero Robertus, quamdiu domum illam possidebit, secum ibi habebit monachum Sancti Albini sacerdotem, cui in victu et in vestitu sufficienter providebit.
Nos autem, hoc ratum habentes, ut fidelius conservetur id litteris annotari et sigillo nostro fecimus communiri.
FOULQUES LE JEUNE DONNE A GAUTIER D'AVOIR, SON
PRÉVÔT, L'ORDRE DE CESSER SES ENTREPRISES CONTRE LES
MOINES DU BOIS-DE-JARZÉ.
Gauterius de Avaio, vicarius comitis, injuriabat monachos Sancti Albini de Bosco, quem Fulco comes eis reddiderat. Monachi clamorem fecerunt ipsi Fulconi comiti. Quod audiens, Fulco comes, presente filio suo, Joffredo, vocavit illum vicarium, scilicet Gauterium, et precepit ei ut de Bosco, quem ipse monachis reddiderat, nullam vicariam exigeret ....
NOTICE DE L'ABANDON FAIT A SAINT-AUBIN PAR
GEOFFROY DE BRION DE TOUT CE QU'IL POSSÉDAIT DANS LES TERRES DE
L'ABBAYE.
Noverint presentes et presentium successores quod Gaufridus de Brionio, ob remedium animae suae et parentum suorum, Deo et sancto Albino et ejus monachis quicquid de cetero solitus erat habere de vineis monachorum, non solum earum quas tunc ipsi possidebant, sed et omnium vinearum quas postea acquisituri erant, in eleemosinam contulerit. De bestiis etiam atque de dominica carruca monachorum, ubicunque in toto Brionatu araverit, eodem modo, annuente uxore sua, Hildegardi, et Salomone, filio suo, totam decimam integre et quiete possidendam donavit.
Pro hac igitur donatione uxorisque suae et filii concessione dedit et abbas Girardus unum palefridum et octo libras denariorum. Hugoni autem, fratri supradicti Gaufridi, qui suprascripte donationi interfuit et concessit, decem solidos donavit.
NOTICE DE LA CONFIRMATION PAR HILDEGARDE DU DON D'UNE PARTIE DU MOULIN FOSSART, FAIT
AUTREFOIS A SAINT-AUBIN PAR FEU HILDEBERT DE
BRION, SON MARI.
Quedam femina, nomine Hildegardis, uxor Hildeberti de Brion, post mortem viri sui, Andegavem venit, deprecans monachos Sancti Albini ut eam in capitulum suum venire permitterent.
Quod cum impetrasset, multum rogavit monachos ut, pro anima mariti sui, Dominum exorarent, data scilicet pro eo quadam parte cujusdam molendini nominati Fossart.
NOTICE DANS LAQUELLE, APRÈS AVOIR RELATÉ LES DONS FAITS A SAINT-AUBIN PAR DREUX DE CUON, PAR BASILLE, SA VEUVE, PAR VIVIEN, SON FILS, ET PAR GERVAIS, SON PETIT-FILS, LES MOINES MENTIONNENT LES LIBÉRALITÉS
DE CES DERNIERS.
Drogo de Cuone dedit Deo et sancto Albino et ejus monachis apud Brionum vineas et terram, ad censum sibi solvendum omni anno quatuordecim denarios, quos etiam in obitu suo Sancto et monachis redonavit. Sed filius ejus, Vivianus, Sancto et monachis tandiu abstulit, donec corporis infirmitate eum ammonente, Sancto et monachis eas in perpetuum confirmavit, annuente Basilia, uxore sua, et Gervasio, filio ejus, astantibus et audientibus plurimis cum Ansgerio et Motberto, monachis.
Cum vero ipse Vivianus ad finem suum pervenit, nimis adjurans deprecatus est Basiliam et precipue Gervasium, quem sue possessionis relinquebat heredem, ut non solum supradictas res confirmarent, verum etiam de expleto relicte sibi hereditatis Gervasius omni anno locum et monachos Sancti Albini recognosceret.
Hujus rei auditores fuerunt: Motbertus monachus, Petrus monachus, filius Giroii de Bello Pratello, qui eum sepelivit, Haimericus Fac Malum, Drogo de Vallibus.
Postquam autem ipsum Vivianum monachi Sancti Albini honorifice et convenienter in cimiterio suo sepelierunt, venit Gervasius cum Basilia, matre sua, in capitulum Sancti Albini et ibi condonavit Deo et sancto Albino et monachis, pro anima sua et patris et matris, dimidium modium frumenti et dimidium modium vini, omni anno vite sue, ita ut heres ejus post ipsum similiter faceret.
Donavit etiam Basilia, post obitum suum, decimam totam de Alischiaco, in parroechia de Guilcio, quam de maritagio suo habebat.
De his autem rebus fecerunt ambo mater et filius donum super altare Sancti Albini, accipientes pro hoc sibi et anime Viviani et filiorum vel fratrum aut sororum suarum, beneficium et societatem monachorum.
NOTICE DE L'ABANDON PAR RAOUL
"TOAREDUS" DE TOUTES LES PRÉTENTIONS QU'IL AVAIT FAIT
VALOIR CONTRE LES DROITS DE SAINT-AUBIN. Gallia christiana, XIV,
150.)
Anno ab incarnatione Domini MCVI, indictione XIV, surrexit Radulfus Toaredus et opposuit adhuc inquietare monachos Sancti Albini. Dicebat enim quod consuetudinem de sua procuratione et hominum suorum, quam a monachis, cum Andegavis veniret, ter aut quater in anno exigere solebat, in manu Girardi abbatis tunc defuncti ea conditione dimiserat ut, in vita sua, hoc sibi in duplum fieret. Dicebat etiam quod consuetudinem quam olim in mansionibus de Brionio repetebat, ut hugie sue et cuppe semper ibi essent, tempore ejusdem Girardi abbatis ea retentione dimiserat ut, in vita sua, ibi eas haberet. Addebat etiam quod pro adquietatione terre quam, juxta Balgiacum sitam, monachi ei pro concordia dederant, centum solidos posuerat.
His atque aliis de causis, Archembaudum abbatem et monachos Sancti Albini vehementer urgere coepit et vexare; sed tandem, saniore usus consilio, omnes omnino querelas quas usque ad hanc diem erga eos habuerat condonavit. Dies autem erat septima kalendas septembris anni supradicti.
Concessit etiam ut si aliquis de littera supradicta querelam aliquam, ipse aut quilibet alius, cum monachis habuerit, in curiam eorum Andegavis, sicut justum est, justitiam et judicium accepturus veniat.
ACTE DANS LEQUEL GEOFFROY DE BRION RELATE
L'ACCORD ÉTABLI ENTRE LUI ET LES MOINES DE
BRION.
Ego,
De sepultura autem corporum que infra muros seu claustra eorum jacuerint, id michi retinui in [unum] denarium quod in reliquo cimiterio habueram, id est tertiam partem.
Et hoc totum prius concessi in campo qui est inter Maziacum et calciatam Maziaci, ubi comites Andegavenses, Fulco et Fulco, filius ejus, et Cenomannensis comes, Helias, ad colloquium convenerant; ubi etiam hoc ipsum mecum concessit Salomon, filius meus.
NOTICE D'UN ACHAT FAIT PAR LES
MOINES DE SAINT-AUBIN A SALOMON DE
BRION.
Emerunt monachi Sancti Albini de Salomone unum arpennum pratorum de fevo Guidonis secretarii et ab illo Guidone duos solidos monachis censum reddituros; et ille annuit et Alburgis, uxor ejus, et Galterius, filius eorum.
NOTICE DU DON D'UN CHAMP, SIS A BRION, FAIT AUX
MOINES DE SAINT-AUBIN PAR GEOFFROY HAVARD.
Gaufridus Havardus dedit Deo et sancto Albino et ejus monachis terram que vocatur Campus Deseuris [?] pro anima sua et parentum suorum, et ab illis caritatem accepit quinque solidos, et Radulfus Toaredus, de cujus fevo erat, annuit, et Alburgis, uxor ejus, et propter hoc quinque solidos accepit.
NOTICE DE D'ORDRE DONNE PAR GEOFFROY PLANTAGENET
A SON PREVOT DE BEAUFORT DE CESSER SES VEXATIONS CONTRE LES MOINES DE
SAINT-AUBIN.
Ne latere posteros queat, scripto memorieque tradere dignum duximus cujusmodi finis infestationi super exemplis de Alliolata monachis de Brione prepositi et famuli de Bello Forti inferebant positus sit.
Cum igitur multociens predicti prepositi monachos de Brione satis superque causa dictorum exemplorum vexassissent, licet de feodo domini de Sabulio essent et licet comites Andegavenses qui predecesserant concessissent, temporibus nostris, maxime cum
Gaufridus, filius Fulchonis, Hierosolimitani regis, comitatus Andegavensis regimen obtineret, Ernaldus monachus obedientie de Brione preesset, Goscius prefecturam de Bello Forti administraret, persequi gravius aggressi sunt.
Predictus autem Ernaldus importunitatem illorum ferre non valens, illustrissimum comitem tunc Andegavis morantem adiit, querimoniam super hujusmodi gravaminibus in praesentia ipsius deposuit, predecessorum comitum concessionem assignavit, legitimam multorum annorum possessionem demonstravit.
Quapropter comes, rationi adquiescens, Goscio, Bello Fortensi preposito; imperavit ut eum famulis suis et legitimis viris ad locum pergeret, rem secundum equitatem circumspiceret et terram suam a terra monachorum per rectam fossati divisionem separaret.
Factum est igitur juxta imperium comitis, anno Domini MCXL, indictione tertia.
NOTICE DE L'OFFRE FAITE AUX MOINES DE BRION PAR
HUBERT DE SOBS DE VENIR S'ÉTABLIR DANS SON BOURG AFIN D'Y
ÉCHAPPER AUX PERSÉCUTIONS DE PIERRE DE BRION ET DE
L'ENGAGEMENT PRIS PAR CE DERNIER DE NE PLUS LES SOUMETTRE A AUCUNE
VEXATION.
Sciant presentes et futuri quod controversia inter nos et Petrum de Brionio super quibusdam rebus diu habita in Dei voluntate hujusmodi finem habuit.
Petrus siquidem ille vendas nostri burgi nobis violenter auterebat, furnile nostrum apud Brionium situm precipitaverat, res nostras hominumque nostrorum pro posse inquietabat. Cumque de Gaufrido comite et Ulgerio episcopo clamorem soepissime feceremus, Gaufridi comitis minas sive praecepta justiciamque ecclesiae penitus contemnebat.
Audita autem tanta injuria, Hucbertus de Soz, vir potens et nobilis, domnum Robertum abbatem ut ad se venire dignaretur per internuncios flagitavit. Ad quem cum abbas perrexisset, dixit ei Hucbertus: "Domne abbas, si in vico isto meo oratorium et altare michi edificare permitteritis et voluntate domni Ulgerii episcopi monachum unum qui ibi deserviat, posueritis, pro certo sciatis quod ego duas domos in quibus habitet monachus et tantum de meis rebus unde unus vel duo monachi convenienter cum suis servientibus vivere possint, in elemosina dabo, scilicet unam oscam prope vicum ipsum, decimam molendinorum meorum, decimam furnilis mei, decimam censuum meorum, decimam ortorum meorum et proprium ortum monachorum usui aptum."
Abbas vero, audiens non modicum ecclesiae suae augmentum et Petri de Brionio detrimentum se petitioni Hucberti adquieturum, sed prius cum fratribus in communi capitulo super hac re consilium habiturnm respondit.
Quod cum audisset Petrus de Brionio, amens effectus, Andegavum venit, domnum Rotbertum abbatem cum furore adiit. Cui etiam terribili vultu ait: "Domne abbas, cur me vultis exheredare? Si capellam apud vicum qui dicitur Soz edificari permiseritis, cuncta mala quae potero vobis et monachis vestris me invito inferre compelletis. Mallem ad tempus exheredari quam in prefato vico patiar capellam vel altare consecrari! Si autem ab hac nostra injuria cessaveritis, ego vobis et hominibus vestris res vestras restituam; furnile quod destruxi reedificabo, obedientiam vestram augmentabo; augmentatam conservabo."
Abbas autem et totus conventus concesserun tibi quod, si in hac permissione ipse vel horedes sui perseveraverint, in parrochia sanctorum martyrum Gervasii et Prothasii nullum umquam oratorium vel altare construi permittant.
Hoc autem utrobique confirmatum est in presentia domni Rotberti abbatis.
NOTICE DE L'ABANDON FAIT A SAINT-AUBIN PAR MICHEL
DE BRION DU FIEF DE PARIGNÉ QU'IL TENAIT DE
L'ABBAYE.
Providentie siquidem est hominum prudentium ut ea quae temporibus suis faciunt, litteris transmittant ad noticiam posterorum.
Igitur, horum exemplo provocati, nos, monachi Sancti Albini, litteris mandamus quod Michael, miles de Brione, terram quam habebat apud Parriniachum, de qua erat homo abbatis et monachorum Sancti Albini, absolute et quiete in capitulo et terram et fevum in manu Rotberti abbatis dimisit.
Pro qua dimissione, ne nos monachi videremur ingrati, Michaeli supradicto et Brunoni, sobrino suo, qui dimissionem istam, omnium calumnia remota, concessit et confirmavit, sexaginta solidos nummorum et quinque dedimus: Michaeli quadraginta, Brunoni vero viginti quinque.
NOTICE DU DON D'UNE DÎME FAIT A SAINT-AUBIN
PAR GREFFIER DE VILLEBOVET.
Quoniam homo temporaliter simul labitur et memoria ejus, utilissimum esse judicatur si ea quae presentialiter agimus posteris per scripta mandamus.
Scribimus itaque quod quidam miles, nomine Griferius de Villa Bovei, Dei simul amore pariter et timore compunctus, dedit Deo et sancto Albino et monachis ejus apud Brionem decimam totam de terra sua, excepto de clauso suo, et de terra hominum suorum,
quam in ea habebat, in elemosinam, pro salute animae suae et parentum suorum.
Qua de re venit in capitulum Sancti Albini, et inde revestivit Rotbertum abbatem et priorem abbatie, Paganum videlicet Marcoardi, in oculis totius capituli, vidente hoc et autorizante filio ejus, Gaufrido, et Avia, fratre ejus.
NOTICE D'ACQUISITIONS FAITES A BRION PAR
SAINT-AUBIN.
Sciant presentes. . . quod quidam miles, nomine Gualvericus, tres solidos census de terra, pratis et ortis, a molendino de Monat usque ad terram de Allolia sitis, Sancto Albino dedit per manum Willelmi, tunc abbatis . . .
NOTICE DU DON FAIT PAR AIMERY A SAINT-AUBIN D'UNE
RENTE SUR LE MOULIN DE MONNET.
Noverint presentes et presentium successores quod quidam miles, nomine Haimericus, in capitulum Beati Albini venit et. . . solidos et duos denarios annui census [de terra] et pratis ad molendinum de Monet [usque ad terram de Allolia] sitis, Deo et heato Albino et monachis ejus, per manum Willelmi, tunc abbatis, in elemosina, liberos et immunes ab omni consuetudine dedit, exceptis sex denariis quos ei vel heredibus ejus, pro omni [servitio] per annum reddemus.
Si vero monacus fieri voluerit, quinque solidos .... denariis duobus minus, juxta eandem censivam nobis prebebit.
... Isembardus, tunc prior Brionii, quinquaginta solidos ei in caritate largitus [est, et] caritates ei per annum in perpetuum reddet.
NOTICE DU DON DU MOULIN DE M0NNET FAIT AUX MOINES
DE BRION PAR PIERRE DE BRION, FILS D'AGNÈS, ET HÉRITIER
DE PIERRE DE BRION, APRÈS SAL0MON, SON
FRÈRE.
Tam futurorum quam presentium memorie necnon et utilitati consulentes, litterarum apicibus studuimus commendare qualiter, post multas calumpnias et non minimas inquietationes, dampna quoque quamplurima que Petrus de Brionio, Agnetis filius, in hereditatem Petri de Brium post Salomonem, fratrem suum, successor, primus monachis intulerat, concessit in elemosinam et feodaliter molendinum de Monnat, in quo sibi capitales census reclamabat, duas partes a duobus suis hominibus, terciam vero a monachis.
Propter hoc autem de molendino isto cum monachis litigabat, quia de feodo suo ad alium feodum, id est ad Alloliam, translatum esse a monachis conquerebatur, volebatque ut ad pristinam sedem molendinum supradictum reduceretur a monachis. Monachi vero molendinum illud de Monnat in sua propria elemosina factum fuisse affirmabant.
Concessit quoque totam aquam cum cursu suo, et utram ripam quantum potest sufficere ad reficiendum bezum suum et curandum ab illo molendino de Allolia usque ad molendinum Hildegardis, quod commune est ei cum Harduino de Marineio, quiete et libere possidendam ad duodecim nummos servitii, in media quadragesima annuatim persolvendos.
Asserebat etiam predictus Petrus prefatos Sancti Albini monachos contra eum injuste agere, quod cum ab eo haberent
arpentum unum in quo burgus eorum situs erat, ad quattuor denarios capitalis census, ipsi monachi vendas et costumas contra jus et consuetudinem acciperent.
De furno etiam monachorum quod a burgo illius arpenti Johannes prior in propriam domum monachorum retraxerat, concessit quod ad voluntatem monachorum in supradicti arpenti burgum et quo vellent reduceretur.
Hec de quibus diximus et omnia alia que in suo feodo monachi habuerant et illo die habebant, concessit supranominatus Petrus de Brium libere et quiete et solute, firmiter et inconcusse, et in elemosinam et feodaliter ad septem solidos tocius exactionis et servitii, annuatim in media quadragesima persolvendos; sicque monachi cum duodecim denariis de platea in qua molendinum de Monnat situm fuerat, et de cursu aque et istis septem solidis debebunt ei octo solidos tocius servicii et nichil amplius.
Pro hac autem concessione dederunt ei monachi quingentos solidos, matri sue viginti solidos, Fulcherio Assalli, suo servienti, tunicam unam.
De omnibus etiam que supradiximus, sepedictus Petrus investivit domnum Guillelmum, abbatem Sancti Albini, cum quodam baculo, et, in nomine pacis, osculatus est eum, et abbas octo solidos quos ei pro omni servitio debemus, propria manu Petro de Brium tradidit coram omni populo qui ibi aderat.
Requisivit vero sepenominatus Petrus et est ei concessum a monachis quod in feodo suo ultra ea que habebant vel habuerant nichil adquirerent in perpetuo possidendum, nisi de ejus voluntate hoc fieret vel successor ejus. Hec autem concessio solempniter celebrata est apud Brionium, anno ab incarnatione Domini MCLXXV, in media quadragesima.
CHIROGRAPHE PAR LEQUEL L'ABBÉ DE
SAINT-AUBIN, GUILLAUME, RÈGLE UNE CONTESTATION RELATIVE A LA
DÎME DE VIGNES SITUÉES DANS LE PRIEURÉ DU
MONT-SAINT-MICHEL.
Ego,
Concessimus Johanni Gervasio quandam oschiam terrae quae est ante Sanctum Michaelem jure hereditario possidendam, tali quippe conditioni ut pro eadem oschia annuat priori Sancti Michaelis, quicumque fuerit, octo denarios annui servicii et legitimam decimam, qualiscunque fructus in ea succreverit. Si vero
praedicta oschia per manum jamdicti Gervasii in alterum jus vendendo transierit sive aliquis heredum ejus eam vendiderit, venditio nostra erit.
Hac de causa omnem reclamationem decimae, quam idem Gervasius cum participibus in vineis prioris Sancti Michaelis exigebat, quitavit et quitari fecit, un de pro quitatione et concessione Petro, domino Brionii, duas carleatas vini annuatim reddit.
Actum est hoc Andegavis, in palatio episcopi, anno ab incarnatione Domini MCLXXXII, IX kalendas novembris, sabbato ante Translationem beati Albini, in presentia domni Rotberti, domini Sabolii, qui hoc concessit.1
NOTICE DU DON DE L'ÉGLISE DE CHÉLUN
FAIT A SAINT-AUBIN PAR UN CHEVALIER NOMMÉ
AUVÉ.
Notum esse volumus presentibus et futuris quod quidam miles, nomine Alveus, donavit Deo et sancto Albino et ejus monachis ecclesiam quandam que vocatur Calumpniacus, et juxta ecclesiam terram ad domum fatiendam et terram ad quattuor boves et quoddam pratum.
Hoc donum misit in manum Girardi abbatis in supradicta villa.
Quod multi coram positi viderunt, quorum nomina hec sunt:
Gaufridus, frater Alvei, et Hugo de Terrum et duo nepotes Alvei, Tetbaudus et Walterius, et Herveus, cognatus ejus, et Rivallonus Bigot et Agnes, uxor Alvei, que cum viro suo bono animo donum istud fecit, et Rainaldus forestarius et Girorius forestarius;
Et de hominibus Sancti Albini: Haimmarus Malspetit et Hilarius et Firmatus, Arnaldus Brion et Constantinus coquus et Rotbertus de Treviis.
Et quia donatio ista sine concessione episcopi Redonensis firma esse non poterat - est enim ecclesia de diocesi ejus - perrexit abbas Girardus ad eum propter istam causam, sed eum invenire non potuit.
Quod cum audisset Silvester episcopus, conpunctus corde de labore abbatis, precepit litteras conponi de concessione istius doni, quas per domnum Haimmonem, monachum Sancti Albini, ipsi abbati et ceteris fratribus misit, quarum exemplar in hunc modum habetur.
[Ici est transcrit notre numero DCLIII].
Quoniam utile est res gestas litterarum memorie commendare ne posteritati nostre veritas subtrahatur, committimus huic
scripto quod Silvester, Redonensis ecclesie episcopus, ecclesiam que Calumniacus dicitur Deo et sancto Albino et ejus monachis solidam et quietam cum omnibus suis pertinentiis dedit. Quod postea, non multo intervallo temporis transacto, ipse in capitulo Sancti Petri autorizavit, tali equidem pacto, ut post obitum suum in martirologio monachorum mitteretur. Quod similiter, in eodem capitulo, canonici ipsius ecclesie auctorizaverunt et concesserunt; sed, quia de patrimonio Sancti Petri Redonensis supradictam ecclesiam esse dicebant, ut libentius concederent, dederunt eis monachi viginti solidos nummorum Redonensium et Ernulfo archidiacono unum sciphum corneum.
ACTE PAR LEQUEL SILVESTRE DE LA
GUERCHE, ÉVÊQUE DE RENNES, APPROUVE LE DON FAIT A
SAINT-AUBIN DE L'ÉGLISE DE CHÉLUN.
S[ilvester], Redonensis dictus episcopus, et Ar[nulfus], archidiaconus, cum ceteris fratribus ejusdem ecclesie canonicis, domno Girardo, abbati Beati Albini, cum toto cenobio fratrum orationes fideles.
Quod petendo quesivistis, querendo pulsavistis, apertum invenistis. Procantum igitur ecclesie, que vulgari nomine Calumpniacus appellatur, concedimus vobis.
NOTICE DANS LAQUELLE LES
MOINES DE SAINT-AUBIN RELATENT LE DON DE CHELUN
QUI LEUR FUT FAIT UN 21 MAI PAR UN CHEVALIER APPELÉ
AUVÉ, DON APPROUVÉ A DEUX REPRISES DIFFÉRENTES
PAR L'ÉVÊQUE DE RENNES, SILVESTRE, PUIS ENFIN, UN 12
FÉVRIER, PAR MARBODE, SON SUCCESSEUR.
Quidam miles, nomine Alveus, ecclesiam de Calumpniaco Deo et sancto Albino ejusque monachis dedit. Dedit etiam in elemosina juxta ecclesiam terram ad domum faciendam et terram ad quatuor boves, sicut eam ipse habebat, et quoddam pratum.
Hoc donum in manum domni Girardi abbatis misit in supradicta villa, XII kalendas junii.
Hanc ecclesiam concessit Sancto Albino Silvester, Redonensis episcopus, tali pacto ut post obitum suum in martyrologio fratrum ascriberetur.
CHIROGRAPHE PAR LEQUEL ZACHARIE, FILS DE FROMOND LE VOYER, FAIT DON AUX MOINES DE SAINT-AUBIN DE
L'ÉGISE DE LA CELLE
GUERCHOISE. Preuves, I,
475.)
Quoniam a Domino omnibus constituti sunt termini quos nullus mortalium preterire poterit, oportunum est valde et necessarium ut non habentes hic manentem civitatem futuram, id est Jerusalem celestem, bona operando, Deo juvante, nobis queramus.
Quapropter ego, Zacharias, filius Frotmundi, vicarii de Credonio, illius civitatis civis existere cupiens, sumptusque quibus recipi possim ante me mittere volens, de meo hereditario jure dono Deo et sancto Albino et abbati Girardo monachisque ejus, pro remedio anime mee et uxoris mee, Haduise, patrisque mei, Fromundi, ac matris mee, Berte, et Normandi vicarii, nepotis mei, aliorumque parentum meorum, ecclesiam que vocatur Cellula, constructam in honore sancti Martini archiepiscopi, cum omnibus beneficiis ejusdem ecclesie ad me pertinentibus, videlicet: offerenda baptisterio, sepultura, decimam quoque, preter unam partem quam quidam milites de me tenent.
His donis addo unam domum constructam juxta eandem ecclesiam, et unum arpennum vinee et arpennum prati, simulque quendam agrum ante atrium ecclesie cum orto sibi adjuncto; itemque aliam domum inibi constructam; medietatem quoque unius molendini ad illuminandam eandem ecclesiam; quattuor etiam denarios de censu ejusdem ville, qui solvuntur in Cena Domini, ad cereum paschalem ampliandum, sed et medietatem totius dominicature mee quam habeo apud Cellulam.
Donum itaque harum omnium rerum ego, Zacharias, misi in manum Girardi, abbatis Sancti Albini, cum cultello meo, apud Castrum Gunterii, die Nativitatis sancti Joannis Baptiste, in claustro monachorum.
Videntibus et audientibus istis: Quintino, predicte ecclesie presbitero, cujus voluntate et ammonitione hec omnia facio, Walterio vicario, Benedicto Blanchardo;
De monachis: Girardo abbate, Helinanno priore, Humberto, secretario, Gaufrido de Bruslono ....
Hec omnia dona auctoravit Rotbertus, nepos meus, frater
II-10
supradicti Normandi, in via, cum ad eandem Cellulam, cum memorato abbate, pergeremus, spondens mihi fidem suam se hec omnia monachis, et si quis hec irrita facere vellet contra eum, quantum posset, defensururm.
Presentibus istis: Girardo abbate, Helinanno priore . . .
De ecclesia ergo ipsum investivi predictum Girardum, abbatem Sancti Albini, per signum ejusdem ecclesie.
Testibus istis:
Audiens autem Willelmus de Guirchea Girardum abbatem ibi advenisse, occurrit ei et cuncta que de fevo ejus eidem abbati dederant libenti animo concessit coram testibus istis: Pichone de Guirchea, Haimerico Ragot, Andrea et Guiddone de Cellula et aliis superius nominatis.
Aliquantis autem diebus transactis, Andecavem veniens, hoc ipsum donum in capitulo Sancti Albini coram cunctis fratribus confirmavi, ipsumque donum super altare sancti confessoris Christi Albini posui. Fratres quoque concesserunt mihi et supradictis parentibus meis beneficium loci et ut nomina defunctorum supradictorum scribantur in martyrologio ipsorum, nomen quoque meum et uxoris mee post nostrum decessum, agaturque anniversarium nostrum, et ut in ecclesia Cellulensi, omnibus dominicis diebus, nostri commemoratio agatur et bis unaquaque ebdomada missa cantetur.
Preterea est mihi convenientia talis cum monachis ut, si voluero fieri monachus Sancti Albini, pro hoc dono me recipiant; et, si hoc nolens, alibi ire voluero, nullam michi pro hac re calumniam inferant. Si vero laicus defunctus fuero, pro supradicto dono me honorifice sepelient.
Quintinum quoque, ejusdem ecclesie venerabilem sacerdotem, cum ipse voluerit, in monasterio Sancti Albini monachum facient.
ACTE PAR LEQUEL ALAIN, ÉVÊQUE
DE RENNES, APPROUVE LE DON DE CERTAINES
DÎMES FAIT A SAINT-AUBIN.
Ego,
Sed quia hoc donum, a tempore venerabilis predecessoris nostri, Hamelini, quamvis non ita manifeste factum fuerat ....
NOTICE DE L'ACCORD ÉTABLI ENTRE
SAINT-AUBIN ET SAINT-MELAINE AU SUJET DE LA CHAPELLE DE CARCRAN, SISE
EN LA PAROISSE DE DOMALAIN.
Notum sit omnibus tam presentibus quam futuris quod discordia orta est inter monachos Sancti Albini Andegavensis et monachos Sancti Melanii Redonensis super quadam capella Sancti Magnobodi de Carcheron, quam monachi Sancti Albini asserebant in parrochia de Domalen esse sitam, que juris illorum existere comprobatur. Monachi vero Sancti Melanii e contrario dicebant predictam capellam maxime sihi competere, eo quod in fundo sue proprietatis erat constitute, ideoque beneficiis ejusdem capelle se debere minime privari.
Tandem, Domino providente, tempore Guillelmi, abbatis Sancti Melanii, consilio amicorum utriusque partis, hec controversia hoc modo est terminata:
Abbas namque Sancti Albini, Guillelmus nomine, junctis secum probatissimis viris, Redonum venerunt, et abbatem Sancti Melanii monachosque ejusdem cenobii super hoc negotio diligenter, ut decebat, conveniens, ab eis benignissime est auditus et quod
rationabiliter expetiit libentissime impetravit. Nam abbas Sancti Melanii, consilio usus abbatis Sancti Florentii, nomine Frogerii, et ejusdem monasterii prioris, nomine Fulcherii, qui tunc forte, Deo volente, ibi convenerant, totiusque capituli sui, dimisit abbati Sancti Albini quidquid in prefata capella antea habuerat, fundumque loci in quo illa est sita, sicuti vetus via que ostio capelle est contigua usque in fluvium juxtapositum dirimit.
Reliqua autem pars terre in usus monachorum Sancti Melanii cedet.
Abbas vero Sancti Albini, de fundo in quo prefata ecclesia est sita, duodecim nummos singulis annis in Nativitate sancte Marie priori Guerchie persolvet; nummi vero Andegavenses erunt.
Actum Redonis in capitulo Sancti Melanii, presentibus videlicet Sancti Florentii Sanctique Albini et Sancti Melanii [abbatibus].
ACCORD ENTRE SAINT-AUBIN ET ROBERT LE VOYER AU
SUJET DE LEURS DROITS RESPECTIFS SUR LA
CELLE-GUERCHOISE.
Anno ab incarnatione Domini MCLXXII, regnante in Gallia rege Ludovico, in Anglia vero illustri rege Henrico cum filio suo, Henrico, Andecavensem ecclesiam Gaufrido episcopo regente, Redonensem domino Stephano, cenobium vero Beati Albini Willelmo abbate administrante, quedam contentio orta est inter nos et Robertum vicarium, filium Zacharie, super obedientia Cellule,
scilicet procurationem sibi suisque quotienscumque liberet exquirebat.
In ipso etiam abbatie capite procurationum expensas tam sibi quam comitatui suo duobus aut tribus vicibus in anno, veluti ex debito consuetudinis exigebat . .. Hec exceptis tribus solidis Redonensis monete in manu domni Guillelmi abbatis cum virgula reliquit et super altare Sancti Albini [posuit].
NOTICE DU DON FAIT A SAINT-AUBIN PAR LES
FRÈRES BARRÉ DE BIENS SITUÉS A
CHAMBELLAY.
Anno MCX 1, abbas Girardus Sancti Albini venit in Castrum Gunterii, causa visitandi Johannem de Fixa, qui graviter infirmabatur, et paucis post diebus monachus decessit.
Cum esset prefatus abbas in claustro Sancti Johannis cum multis aliis, convenerunt eum tres nobiles viri: Suhardus Barre, Gaufridus Barre et Guillelmus Barre, rogantes [ut] fratrem suum Silvestrem ad monachum reciperet; cumque effectum precibus obtinerent, terram quam habebant in parrochia Chambelliaci cum nemore adjacenti in eleemosinam contulerunt.
CHIROGRAPHE PORTANT ACCORD ENTRE SAINT-AUBIN ET
ROGER MALFILATRE AU SUJET DU FAUX LIT DE LA MAYENNE, CREUSÉ A
MONTREUIL-SUR-MAINE.
Durdilio vel rapdilio vocatur interruptio aque que, per excressentias et inundationes frequentes rectum iter relinquens, devia sequitur ac per foramina vel cavernas quas ipsa sibi, diutina pulsatione et assidua cavatione et quasi impetitus perseverantia,
paulatim fecerit, irrumpit et exclusarum ac molendinorum ante positorum obsequio se detorquens, emolumentum quod factura erat, saliendo velut ludibunda diffugit.
Durdilio ergo increvit vice quadam in capite excluse monachorum Sancti Albini et Sanctae Mariae de Monasteriolo, in ripagio scilicet terrae Rotgerii Mali Filiastri. De illo autem durdilione fecerunt monachi et monachae cum Rotgerio supradicto talem concordiam quod Rotgerius concessit eis illum durdilionem obstruendum vel, ut planius dicatur, extirpandum et in antea, si alius quandoque insurgeret, pleno unius hastae spatio. Et accepit proinde a monachis decem solidos sibi, et uxor sua quinque, de qua res movebat.
Insurgente autem non multo post juxta illum alio durdilione grandiore et rapidiore, com monachi illum, ut conveniens erat, extirpare vellent, contradixit ne hoc fieret Rotgerius, dicens se eis non concessisse in prima concordia nisi plenum unius hastae spatium inter extirpatum et extirpandum.
Hoc affirmante Rotgerio, ac monachis et eorum convenentiatoribus negantibus vel contra negationem ejus affirmantibus, bello quoque inde sumpto, antequam adterminaretur taliter concordaverunt:
Concessit itaque eis, monachis videlicet et monachabus, Rotgerius, Malus Filiaster cognominatus, et Warinus, cognomine Harengus, dominus ejus, et uxores illorum per quas illud fevum habebant, illum qui post primum insurrexerat durdilionem extirpandum, et illos quicumque quandocumque insurgerent in toto prato dominico Rotgerii usque ad pratum Ingelbaldi: ita ut una, ut ita dicamus, teisa infra pratum Rotgerii pali eorum figerentur, et de palis ad aquam cum petra et terra et sepe, sicut melius scirent et possent, extirpando aquam suam retinerent; et ad confirmationem rei in posterum quantum Rotgerius in latum extendi potuit in quadam virga teisam suam mensus in pariete ecclesiae de Monasteriolo divisam signari fecit.
Hoc autem pro beneficio Rotgerius computavit; et tamen pro hoc centum solidos accepit et Warinus, dominus ejus, pro auctoramento, decem.
Hoc fuit factum apud Monasteriolum, et, in chirographo scriptum, lectum fuit et auctorizatum coram uxoribus eorum ac pluribus boni testimonii viris, apud Gavardolium. Hujus autem scripti chirographum partitum fuit per medium inter monachos et Rotgerium, ita ut eorum alterutri hujus veritatem in parte haberent totam.
NOTICE DES DONS FAITS A SAINT-AUBIN PAR AUBRY DE
CHAMBELLAY.
Anno MCVI, indictione XIV, XV kalendas februarii, quidam clericulus de Chamberliaco, nomine Albericus, duoque fratres ejus, Drogo et Raginaldus, atque mater eorum, nominate Somera, in capitulo Sancti Albini, ante abbatem Archembaldum 1, quo in loco suscipit abbas predictum clericulum, sub nomine monachi futuri. Ipse autem, in presenti, dedit apud Chamberliacum, prope quatuor sextariatas terre et unum quarterium vinee et dimidium prati.
NOTICE DE LA SENTENCE PAR LAQUELLE FOULQUES DE
MATHEFELON ET L'ABBÉ DE SAINT-SERGE AVAIENT FIXÉ LES
PARTS REVENANT AU RONCERAY ET A SAINT-AUBIN DANS LES CENS DUS POUR
L'ÉCLUSE DE LA MAINE A MONTREUIL-SUR-MAINE.
Querela hec diu agitata est inter monachos Sancti Albini et sanctimoniales Sancte Marie Caritatis de clusa quadam que est in Meduana, apud Monasteriolum, de qua duodecim nummos de censu communiter reddere solebant diversis temporibus et diversis dominis et diversis modis. Septem namque nummos communiter reddebant in festivitate sancti Johann is et sex feria Andecava, partim Rogerio Malo Filiastro et partim Josberto de Salconio: ita tamen ut, transmutatis dominis, uno anno sanctimoniales redderent partem Rogerio et alio anno alteri, monachi Rogerio suam partem et sanctimoniales Josberto.
Cum autem Rogerius factus esset monachus, dedit suam partem census Sancto Albino: sanctimoniales autem censum sicuti consueverant persolvebant; pro qua contentione monachi annonam de molendino, que ad eas pertinebat, suamque partem piscium usque ad mille anguillas aut eo amplius acceperant. De quibus, cum judicio Fulconis de Matefelone abbatisque Sancti Sergii aliorumque multorum cumvicti essent quod injuste acceperant, gagiaverunt abbatisse Theburgi quidquid inde acceperant.
Sed quia Ecclesia pace gaudet, barones assistentes rem ad concordiam reduxerunt hac conditione ut sanctimoniales, dimissis utrobique omnibus querelis, in feria Andegavina quoquo anno, de suis septem nummis quos debebant reddere de illo, censum redderent tres Sancto Albino qui Rogerium Malum Filiastrum de sua parte contingebant.
NOTICE RELATANT LE DON FAIT AUX RELIGIEUX DE
SAINT-AUBIN PAR AIMERY DE LA JAILLE, DE SA TERRE DE
MONTREUIL-SUR-MAINE, ET LA LEVÉE DE DIVERSES OPPOSITIONS MISES
A LEUR JOUISSANCE.
Haimericus de Jallia, miles, armis strenuus, genere nobilis, etate juvenis, apud Mosteriolum vicum decidit in lectum egritudinis. Qua ingravescente, de salute sua sollicitus, consilio suorum, pro anima sua et parentum suorum, dedit in elemosinam Deo et sancto Albino domum suam quam in vico predicto possidebat, et decimam sue partis quam in molendino de Rupe obtinebat, predium quoque suum, quod Charreirs appellatur, totum, cum nemore et pratis et oschis, que jam, anno preterito, cum graviter idem ipse infirmaretur, ab omni consuetudine liberum nobis donaverat.
Interea, morbo virum vehementer perurgente, amicorum sug-
gestione suorum, magna cum devotione monachus noster effectus est.
Huic actioni interfuerunt:
Nec multo post, vir predictus ad extreme perductus, hominem exiens, viam universe carnis ingressus est; denique, cum magna militum peditumque caterva ad monasterium nostrum delatus, juxta patrem suum, reverentia qua decuit, sepultus est.
Quibus ex more peractis, propinqui et amici ejus venerunt in capitulum nostrum, ubi donum predicte elemosine seriatim recitaverunt testimonioque suo rem ita gestam roboraverunt et defensuros promiserunt.
Transactis deinde aliquantis diebus, convenerunt in Legione castro domnus Robertus abbas, cum quibusdam monachis, et ejusdem castri dominus F[ulcho], vir nobilis, cum amicis prefati Haimerici, quorum affectuosis votis et precibus lacrimosis jamdictam elemosinam, que de feodo suo existebat concesserat, confirmavit et abbatem investivit.
Coneessit etiam hoc bone indolis puer, filius ejus, nomine Gaufridus.
Actum apud Legionem castrum, anno ab incarnatione Domini MCLI, indictione XIV.
Testes:
Ex parte monachorum:
Eodem anno, vir bone memorie Fulco et Gaufredus, filius ejus, venerunt in capitulum; qui, accipientes beneficium ecclesie nostre pro concessione sepedicte elemosine, et Haimerici decimam pedagii de Nova Villa, quam idem Fulco pro quodam puero quem
monachavimus ante biennium, nobis dederat, Robertum abbatem investierunt.
Interfuerunt:
Post appositionem Haimerici de Jallia ad patres suos, igitur, data Sancto Albino domo sua, in Monasteriolo vico sita, et medietariam de Charreriis integre cum nemore et oschis de Gislarderia et sepibus in elemosinam, monachus Sancti Albini effectus est.
Surrexit quedam domina, Lora nomine, Wischardi de Jallia, predicti Haimerici patrui, uxor, que, quia ejus filiastra Haimerici sine liberis defuncti, jure hereditario contingebat, ejusdem Haimerici donum, domini quoque Fulconis de Candeio, ad cujus fevum predicta elemosina respiciebat, domum de Charreriis, cum annona, ceterisque cum utensilibus reliquisque combusserunt.
Monachi in patientia, ut monachos decet, longo tempore sustinuerunt; tandem, salubri utentes consilio, Goslenum, siniscallum domini Hainrici, illustris Anglorum regis, dominumque Fulconem de Candeio humiliter adierunt, querimoniaque sua apud eos deposita, consilium auxiliumque petentes ab eis impetraverunt....
Dicta domina, amicorum suorum consilio, facta cum monachis concordia, domino Fulcone iterum confirmante, cum filio suo, Matheo, concessit, et Hugonem abbatem revestivit; eodem filio suo investitura prosequente, aliorum filiorum suorum, Wischardi et Luce, filieque sue, Avicie, concessionem promisit.
Actum in crastino Ramorum Palmarum, Candeio, in curia.
Audientibus:
Ex parte monachorum:
Ex parte Lore:
Cum itaque sopitum esset, excitatus est contra monachos quidam miles Fulco de Jallia, qui Teophaniam, filiam Lore primogenitam, duxerat, asserens se medietariam de Charreriis in maritagium cum predicta Theophania accepisse, multociens monachos inquietavit ....
Tandem pax diremit et elemosinam predictam concessit.
LETTRES PAR LESQUELLES HENRI II, ROI
D'ANGLETERRE, CONFIRME L'ACCORD INTERVENU ENTRE SAINT-AUBIN ET LES
FRÈRES DE LA JAILEE AU SUJET DE LA MÉTAIRIE DE
CHARRAY.
Ego,
De ista contentione sic inter eos composui: dicti fratres, Matheus et Wischardus, medietariam de Charreriis, unde monachis calumpniam inferebant, totem, cum nemore et pratis et oschis Gillarderie et terra quam prefatus Haimericus judeo accommodaverat, liberam eisdem monachis, in presentia mea, concesserunt et, per manum meam, Willelmum, abbatem Beati Albini, cum quodam baculo investierunt.
Insuper, ut ipsi in ea fideliter custodienda monachis auxiliatores et protectores deinceps existerent, ex precepto meo, cuidam militi, nomine Alano de Roham, menus dederunt.
Monachi, intuitu pacts, Matheo, qui erat primogenitus, octoginta solidos, et Wischardo quadraginta, dederunt.
Actum in Ramis Palmarum, Andegavis, in aula mea, anno ab incarnatione Domini M CLXVII, indictione XV.
NOTICE DE LA FONDATION PAR BERTHELOT DE
CHAMPIGNÉ D'UNE CHAPELLE A CHAMPIGNÉ.
Noverint .... quod Bartolotus de Campiniaco, apud eundem vicum, in parrochia matris ecclesie, videlicet Sancti Martini, capellam in honore beate Marie construxit . . . et cum abbate Sancti Albini concordavit quod non ponet abbas servitorem in dicta capella, nisi cum consilio Bartoloti et heredum ejus ....
LETTRES PAR LESQUELLES GEOFFROY DE TOURS,
ÉVÊQUE D'ANGERS, APPROUVE LA CESSION FAITE A SAINT-AUBIN
PAR LE CHANOINE RAINARD DE L'ÉGLISE SAINT MAURICE DE
PARNAY.
In nomine Domini nostri Jesu Christi, ego, Gaufridus, Deigratia, Andecavorum episcopus, rogatu Rainardi, canonici nostri, dono et concedo ecclesiam Sancti [Petri 1], apud Petriniacum sitam, cum pertinenciis suis, ecclesie Beati Albini et venerabili ipsius cenobii abbati, Girardo, ac fratribus ibidem Deo usque ad finem seculi servientibus.
Siquidem predictam ecclesiam de beneficio nostri episcopii idem Rainardus diu tenuit; sed postea ipsam, pro remedio anime sue et parentum suorum, Sancto Albino per manus nostras in perpetuum tradidit.
Et ne aliquando aliquis successorum nostrorum vel alius quilibet, malo ingenio fretus, hanc nostre parvitatis elemosinam cassare vel perturbare audeat, hanc cartam, in capitulo nostre sedis, manibus nostris et manibus fratrum nostrorum canonicorum Sancti Mauricii Andecavensis signando roboravimus.
NOTICE DE L'ABANDON FAIT A SAINT-AUBIN PAR UN
CHEVALIER DU NOM D'ACHARD DE SES DROITS SUR L'ÉGLISE DE SOVGE
DE DIVERS BIENS.
Tempore domni abbatis Girardi, donavit quidam miles, Achardus nomine, Sancto Albino et monachis suis, pro redemptione anime sue, hoc quod ipse habebat in ecclesia Sancti Mauricii de Solzi, hoc est tres partes de ecclesia, et unum joit de vinea, et quartam partem de medietate decime, et medietatem terre que pertinet ad altare, et unam rupem; unde reddit domnus Matfredus, qui oboedientiam servat, unum denarium de censu.
Istam donationem Achardi firmaverunt atque auctorizaverunt Haimericus Potinus, frater suus, et filius Haimerici, Walterius, et David, nepos Achardi et Haimerici. Et dedit domnus abbas Haimerico et David, propter suas partes, unum jolt de vinea et unam moiam de terra et quattuor libras de denariis.
Et promisit Haimericus quia si filius suus Walterius moritur sine herede, Sancti Albini sit et eschiangium et quicquid in die sue mortis habuerit.
Tamen si quandoque surrexerit aliquis qui mittat calumniam in illas partes propter quas dedit domnus abbas eschiangium Haimerico et David, judicatum est ut illi perdant, si defendere vel adquietare non potuerint calumniam.
Res istas quas habemus suprascriptas tenebant fratres isti, id est Achardus et Haimericus, de quodam vassallo, Raginaldo, viario de Monte Sorello, cui prestabant de servitio omni anno unum caballum quadraginta diebus; sed istud grave servitium redemit
II-11
domnus abbas de Raginaldo viario tredecim libras de denariis, per laudationem et assensum Achardi et Haimerici et David.
Hanc venditionem fecit Raginaldus viarius per assensum Haimerici de Bernezai, de cujus casamento erat supradictum fevum, et postea promisit et affirmavit in capitulo Sancti Albini quia si in hanc suam venditionem calumnia quandoque surrexerit, ipse eam destruet, et contra omnes homines defendet et quietam faciet.
Et ut venditio sua plus firma sit et plus stabilis, fecit inde donum Sancto Albino ipse et uxor sua, Guitburgis, de cujus mariagio res erat, et duo filii ejus. Et sicut simul prendiderunt suum baneficium, ita simul donum etiam super altare Sancti Albini posuerunt.
NOTICE DE L'ABANDON PAR GIRAUD LE LONG DE THOUARS
DE SES PRÉTENTIONS A LA RECOMMANDATION DE
CHAMPIGNÉ-LE-SEC ET DU COUDRAY-MACOUARD.
In terra de Campaniaco reclamabat Giraldus Longus de Toarcio commandationem quam dicebat se tenere de vicecomite. Hanc commandationem et illam quam reclamabat etiam in terra nostra de Coldriaco, penitus nobis dimisit, sumptis inde a nobis tali pacto quadraginta solidis et modio avene, ut neque ipse, neque heres ejus post eum ultra jamdictas commendationes requirat.
Hanc dimissionem auctorizavit filius ejus, qui duos solidos inde habuit.
De qua re testes sunt: Paganus, frater supradicti Giraldi, Gosfredus Naalia, Martinus Rossellus, Fulcho serviens;
CHIROGRAPHE PAR LEQUEL RENAUD LE VOYER ET SES
ENFANTS RENONCENT A LEURS REVENDICATIONS CONTRE
SAINT-AUBIN.
Ego,
Et hoc utique facimus pro redemptione animarum nostrarum et omnium predecessorum nostrorum et proprie pro anima Guiburgis, carissime uxoris mee, matris ipsorurn filiorum meorum, que nuper ex hac vita decessit, pro qua ipse abbas et ceteri fratres cantari faciunt quingentas inissas.
Michi vero donant in presens viginti solidos, et majori filio meo quindecim, minori quoque bliaudum fustanei, ut sint hec donaria in testimonium plene condonationis nostre et pacts et concordie.
Ab hac igitur die et deinceps, monachi Sancti Albini quecumque a nobis venditione aut donatione illis collate sunt in pace et quiete possidebunt, sicut catholica consuetudo est monasteriorum aut ecclesiarum possidere beneficia laicarum personarum. Nichil ab eis amplius vi aut consuetudine postulabimus, sed simpliciter
et pure recognoscent ex nobis beneficia nostra, nosque illis erimus in omnibus tutores et defensores et medii inter eos et dominos nostros a quibus ea tenebamus, ut bene sit animabus nostris ante oculos Summe Majestatis.
Ad hujus itaque rei firmitatem presentem scripturam testem relinquimus, quam etiam propriis signis nostris, propriis manibus depictis, ego cum filiis meis et filia confirmavimus, ut sit in testimonium sempiternum contra omnes qui hoc factum nostrum negare aut destruere voluerint.
Testes sunt:
De parte nostra:
De parte monachorum:
Et de hominibus eorum:
Hanc predictam concordiam monachorum cum Rainaldo de causis supradictis concessit postea Margarita, filia predicti Rainaldi Vicarii, et vir ejus, Guillelmus Dianet, et filie ejus, Amelina, Marchisia et Brunichildis.
Unaqueque harum pro hoc habuit sex denarios; patri vero eorum et matri dederunt monachi sexaginta solidos.
NOTICE RELATANT LE DON FAIT A SAINT-AUBIN PAR
GAUTIER DE MONTSOREAU DU PÉAGE DE SOUZAY ET LA CONFIRMATION DE
CE DON.
Gualterius de Monte Sorello vendiderat monachis Sancti Albini pedagium de villa que dicitur Solziacus; sed postea cepit remordere et calumpoiari scriptum quod de hac re pridem factum fuerat.
Igitur ut istam penitus dimitteret calumpniam, dedit eidem Walterio Albertus monachus, prepositus de Campaniaco, breviarium ipsius obedientie, et Odoni Modico, pedagiatori ejus, unam ovem. Qui Walterius pro hoc dono omnem calumpniam dimisit et pedagium, sicut carta a monachis antea de hac re facta continebat, concessit, et insuper pedagium de vinea Hildebranni, generis Rainaldi le Meschin.
NOTICE DE L'ACHAT PAR LE
PRIEURÉ DE CHAMPIGNY D'UNE TERRE ENCLAVÉE DANS LES
SIENNES.
Albertus monachus emit de Gosfredo de Salmuntiaco terram que erat in medio culture monachorum de Campaniaco. Pro qua terra habuit ipse Gosfredus decem solidos, et duo fratres ejus habuerunt inde singuli duodecim denarios, et Salomon de Salmuntiaco unam lagenam vini.
Hujus rei testes sunt: Hildebrannus de Tuschia et Constantinus, frater ejus, et Hildebrannus, frater David.
De hac terra reddet monachus de Campaniaco censum sex denariorum ipsi Gosfredo ad missam Sancti Florentii.
NOTICE DE DIVERSES ACQUISITIONS FAITES PAR LE
PRIEURÉ DE CHAMPIGNY.
Guntardus et Gosfredus Mintardus vendiderunt Alberto monacho unum ortum apud Campaniacum et partes suas de allis duobus ortis, portiones etiam terre que sunt intra domos supradicte ville. Habuitque inde Guntardus, tam ipse quam uxor ejus et filii ejus, quatuordecim solidos. Ingelbertus vero, serviens ejus, habuit inde duodecim denarios. Gosfredus autem, cum uxore sua, habuit inde sex solidos. Johannes vero, serviens ejus, habuit inde duodecim denarios.
Concesserunt quoque ipsi Alberto monacho fossatum quod est in circuitu vinearum nostrarum, que sunt apud eamdem villam, pro supradicto precio.
Hujus rei testes sunt supradicti servientes, Ingelbertus et Johannes.
De parte monachorum: Rainaldus li Meschins, Hildebrannus et Constantius, supradicti Rainaldi nepotes, Frotbertus, Girardus filius Borriane.
NOTICE D'UNE TRANSACTION PASSÉE ENTRE
SAINT-AUBIN ET AIMERY DE BERNEZAY.
Aimericus junior, filius Elaimerici de Berneziaco, calumnia[batur Campaniacum] et omnia que de feodo antecessorum ejus longo tempore [apud Bernezi]acum monachi Sancti Albini tenuerant. Et, cum in calumpnia sua perseveraret et malum eis faceret et pejus facere minitaretur, monachi, secundum Apostoli dictum, redimentes tempus quoniam dies mali sunt, concordiam cum eo fecerunt. Qui, accepta caritate ab eis, omnem calumpniam quam illis faciebat dimisit, et primo quidem, veniente Pagano Macoardi, priore Sancti Albini, apud Berneziacum, in camera sua, omnia que monachi Sancti Albini de feodo ejus illo die habehant, omnia penitus illis in elemosinam concessit Agatha, mater ejus, et duo fratres ejus, Gosfredus et Briccius.
Post hec autem, venit supradictus Haimericus de Berneziaco in capitulum Sancti Albini, V idus septembris, ibique accepit beneficium ecclesie sibi et animabus patris et matris sue, calumpniamque quam monachis ante fecerat omnino dimisit, et quicquid de feodo de Berneziaco monachi Sancti [Alhini possi]debant omnino eis in elemosinam concessit; et de concessione illa domnum Ro[bertum] abbatem cum una virgule revestivit, [et eamdem vir]gulam super altare Sancti Alhini misit.
NOTICE RELATANT L'ACCORD ÉTABLI ENTRE SAINT-AUBIN, D'UNE PART, PÉAN DE CLAIRVAUX ET HUGUES DE POCÉ, DE L'AUTRE, AU SUJET DE COUTUMES MISES PAR CES DERNIERS SUR CHAMPIGNY ET DONT ILS CONSENTENT A
LIBÉRER LE PRIEURÉ MOYENNANT UNE
RENTE.
Sicut monachorum investiture et regalia scripta testantur, quedam villa que Campaniacum vocatur, inter Fontem Ebraldi et Salmurium, in terra cui Bor nomen est sita, regio munere solida et absoluta ab omni consuetudine, cum omnibus appendiciis suis, juris ecclesie Beati Albini esse dinoscitur. Memoratam quoque villam Gaufridus Grisiagonella, strenuissimus Andecavorum comes, cum aliis possessionibus, predicte ecclesie concessit et privilegio confirmavit, quando ibidem ordinem monachorum, qui ibi antiquitus floruerunt, restauravit, sicut carta ejus, imperio facta et magna auctoritate corroborata testatur et ostendit.
Evolutis postea multorum annorum curriculis, accidit ut, malicia crescente, tempore Gaufridi, Andecavorum comitis, filii Fulconis, Iherosolimitani regis, duo potentes viri, Paganus scilicet de Claris Vallibus et Hugo de Poceio surgerent, et se contra ecclesiam Sancti Albini erigerent, et predicte ville habitatores, tam monachos quam laicos, consuetudines intolerabiles exigentes, graviter vexarent. Consuetudines autem quas exigebant iste sunt: vicaria, segrearia, maiagimn, istasque a predictis habitatoribus sepe per violentiam et potentiam extorserunt.
Unde monachi vehementer commoti querimonia lacrimabili Gaufrido, illustrissimo comiti, supplicantes ne hoc fieri pateretur multociens exoraverunt.
Comes igitur, tandem pietate motus, utrisque justicie exercende terminum posuit. Termino constituto utrimque Andecavis se curie comitis presentaverunt. Audita utriusque controversia partis, comes ad faciendum judicium, judices tam clericos quam laicos, in partem misit. Dum vero illi inter se de judicio agerent, comes benigne cum abbate de concordia loqutus est. Consilio itaque comitis, monachi et milites hanc iniere concordiam ut, omnibus consuetudinibus dimissis, scilicet tribus forfactis, furto, homicidio, incendio, predictis militibus, monachi quindecim solidos annuatim redderent, et ita predictam villam, cum terra culta et inculta, pacifice et quiete possiderent.
CHIROGRAPHE RELATANT L'ACCORD INTERVENU ENTRE
SAINT-AUBIN ET UN PRÊTRE DU NOM DE ROBERT, RELATIVEMENT A DES
DROITS SUR CHAMPIGNY-LE-SEC ET SUR AVEZÉ.
Universis fidelibus ad quos littere presentes pervenerint, magister~ Gerardus, decanus Sancti Laudi, et magister Petrus de Maudestor, archipresbiter Andegavensis, et Odo prior Sancti Albini, et Buchardus de Sazile, ac magister Nicholaus de Guirchia, canonici Andegavenses, et magister Stephanus de Palude, et magister Rogerius de Barra, perpetuam in Christo salutem.
Qualiter causa que agitabatur inter ecclesiam Sancti Albini Andegavensis, ex una parte, et Robertum presbiterum, olim matricularium Sancti Mauricii Turonis, ex altera, super domo de Campineio Sicco et rebus ejusdem domus, et super ecclesia de Aveseio, et super debitis.obedientiarum Beati Albini, et super aliis quibusdam articulis, per Dei gratiam, nobis componentibus, per amicabilem compositionem finem sortita est, vobis dignum duximus significare.
Predictus Robertus possidebit integre et libere predictam
domum cum universis rebus et pertinentiis suis, usque adeo, inquam, libere ut, de quatuor libris Andegavensium quas eadem domus singulis annis tenetur solvere ecclesie Sancti Albini, Robertus nil solvat usque ad decem annos; post decimum annum singulis annis solvat vigenti solidos.
Item usque ad tres annos singulis annis dabitur Roberto, de decima quadam ad abbatiam Sancti Albini spectante, unus modius annone, videlicet dimidius fabarum et dimidius siliginis, ad mensuram publicam ipsius loci, postquam annona fuerit mundata in area.
Rursus, abbas monacabit nepotem Roberti, Johannem nomine, et vestiet eum in ingressu monasterii; exinde Robertus vestiet cum omnibus diebus vite sue et habebit eum secum in predicta domo, etiam statim monacatum.
Si vero prefatum Johannem obire contigerit, unum ex monachis supradicte abbatie loco ejus secum tenebit, cui dabit abbas vestituram.
Amplius abbas fideliter adibebit operam et diligentiam, sicut pro uno de prioribus suis, et auxilium atque consilium Roberto ad resarcienda dampna dicte domui et rebus ejus illata ex quo eam cepit tenere, contra omnes malefactores, injuriatores et molestatores ejusdem domus et rerum ipsius.
Hanc compositionem, ad peticionem ipsius Roberti factam, idem Robertus, juramento corporaliter prestito, servare promisit, et abbas, sub anime sue periculo idem simplici promissione firmavit.
NOTICE DE L'ABANDON FAIT A SAINT-AUBIN PAR UN
NOMMÉ OTBERT, POUR EN JOUIR APRÈS SON
DÉCÈS, DE TOUS SES DROITS SUR UNE TERRE SITUÉE A
BAZOUGES QU'IL TENAIT DE L'ABBAYE.
Otbertus, memor de hoc quod Dominus in Evangelio dixit: "Date et dabitur vobis", terram quam de Sancti Albini benefitio habebat in curse Basiligis Sancto Albino donat habere post obituary ejus; quicquid in suo dominio tenele videbatur, monachi in suo dominio eque teneant, et quod de eo homines in fevo tenebant, similiter de Sancto Albino teneant.
Qua de re, Gauzfredo comite auctorizante, donum super altare Sancti Albini posuit, tall conventione ut, si moriatur infra viginti leugas a civitate Andecavis, aportetur ad monasterium cum processione et ibi ejus obsequium honestissime procuretur.
Si quis vero hoc quassare voluerit, a communione Domini sit segregatus et omnibus sanctis ejus anathematizatus.
NOTICE DANS LAQUELLE LES MOINES DE SAINT-AUBIN,
APRÈS AVOIR RELATÉ L'ECHANGE FAIT ENTRE EUX ET FOULQUES
NERRA D'UNE TERRE SISE EN BEAUVOISIS CONTRE UNE TERRE SISE EN ANJOU,
DISENT COMMENT ILS FURENT ENFIN MIS EN POSSESSION DE CELLE-CI PAR UN
DON D'ÉON DE BRETAGNE.
Multa scientie profutura mortalium, quodam quasi nuntio
litterarum precedens subsequenti mandat etas etati, que, nisi scriberentur, notione rerum memoria dignarum posteri fraudarentur.
Quapropter nostrorum posteritati successorum rem intimis memorie recondendam finibus, fideli et diuturno carte hujus testimonio notificamus Andecavorum comes, Fulco nomine, et monachi sancti Albini, Andecavensis episcopi, quarumdam suarum commutationem fecere terrarum: ita ut monachi darent comiti curtem quandam in pago Belvacensi consistentem, Undanis villa vocatum, ab omni consuetudine et exactione liberriman; et comes daret monachis curtem, Basilicas nominatam, in pago Andecavino sitam, similiter liberam et quietam. Sed hujus curtis medietatem statim cum ecclesia tota dedit; alteram vero medietatem in vita dumtaxat sua sibi retinuit, ea convenientia ut, post obitum suum, cum omni melioratione, in dominium cederet monachorum.
Hac de re cartam scribi precepit, et, sub omni maledictionis et excommunicationis anathemate, ne quis eam partem monachis auferret interdixit, cartamque signo suo, crucis videlicet caractere, roboravit.
Processu vero temporis, sue ipse sponsionis et confirmationis atque excommunicationis vel oblitus vel negligens, medietatem curtis quam Sancto Albino jam condonaverat, et, post suum decessum a monachis possidendam delegaverat, contra jus et divinum et humanum, suis dedit militibus, monachis quantum poterant contradicentibus.
Postea, comite defuncto Fulcone, cum filius ejus, comes scilicet Gausfridus, potestatem paterni suscepisset honoris, querelam apud eum monachi facte sibi a patre ejus injusticie deposuerunt; et jus suum, auctoritate carte quam habebant reclamaverunt; sed clamoribus eorum aures comitis obsurduerunt. Maluit namque paterne culpe, sicut et honoris heres esse, quam se vel patrem a peccato injusticie liberare.
Denique etiam ipse partem medietatis ipsius curtis, que Sancto remanere debuerat Albino, comiti Britannie, Eudoni nomine, dedit, et alias aliis, sicut ejus placuit violentie, distribuit.
Transacto aliquanto tempore, monachi Sancti Albini, tam precibus quam ratione egerunt cum Eudone comite ut terram, que eis injuste fuerat ablata, restitueret; immo vero, propter Deum, non tam redderet quam donaret. Quod ea ratione facturum se spopondit si comes Gausfridus, de quo illam tenebat, annueret. Annuit ille, auctoramento voluntario et publico, et dedit ipse terram liberalitate nobilem qua decebat principenl, ab omni dominatu et consuetudine absolutissimam, nichilque sibi in ea retinuit, et quicquid habebat, et sicut tenebat, solidum quietumque contradidit. Et ne post hoc aliqua pullularet calumnia, scriptum hoc inde fieri jussit, quod ipse et uxor ejus et liberi, in plena curia, firmaverunt, et, coram omni suorum conventu militum roboraverunt. Comes etiam Gausfridus, ne quid firmitati deesset, dono huic, sicut jam dictum est, annuit et scriptum hoc, auctoramento spontaneo, firmavit.
NOTICE DU DON D'UN ÉTANG FAIT AUX MOINES
DE SAINT-AUBIN PAR RENAUD DE CHATEAU-GONTIER.
Ne posteritati nostre rerum preteritarum veritas subtrahatur et aliqnando fallaciis pravorum obnubiletur, scribimus quod Rainaldus de Castro Gunterii apud eundem castrum unum stagnum fecit et edificavit, quod sicut fecerat et edificaverat dedit Deo et sancti Albini monachis, in eodem castro Deo et sancto Johanni Baptiste servientibus.
Cujus stagni unam partem quidam miles, Warinus, Coirandus nomine, diu monachis calumniatus est; qua tandem finita calumnia, supradictus Warinus et monachi venerunt ad pacem et concordiam, dantibus tamen ei monachis pro hac concordia quadraginta quinque solidos denariorum.
Hoc autem factum est ante Girardum abbatem, apud idem Castrum, in claustro monachorum, concedente ipso Warino et uxore ejus Juliana, et filia ejus, in cujus manu misit etiam duos solidos de supradictis denariis Widdo de Mathefelone, qui tunc temporis prior erat obedientie; et insuper, ad majorem recognitionem, dedit ei, in eodem loco unum de panibus monachorum.
ALLARD DE CHATEAU-GONTIER RECONNAÎT QUE
BAZOUGES, QUI APPARTIENT A SAINT-AUBIN, N'EST GREVÉ D'AUCUN
DROIT A SON PROFIT.
Cum, habundante iniquitate . . . Adelardus, Castri Gunterii dominus, Rainaldi Jerosolimitani filius, curtem dominicam quam habent monachi Sancti Albini prope Castrum Gunterii, que Basiligia dicitur, immunem ab omni consuetudine esse recognovit ....... Archembaldo abbate et Rainaldo episcopo Andegavensi.......
NOTICE DES DONS FAITS AUX MOINES DE SAINT-AUBIN
PAR ALLARD DE CHATEAU-GONTIER.
Anno Domini MCXII ab incarnatione, Adelardus, Castri Gunterii dominus, judicio Dei infirmatus, visitatus est ab episcopo Andegavensi, Rainaldo, et abbate Sancti Albini, Archembdldo. Quibus presentibus, penitens ille super multis et magnis malis que abbatie Sancti Albini intulerat, quasdam consuedines, quas in terra Sancti Albini habebat, monachis ejusdem Sancti in perpetuum condonavit. Remisit quippe eis tres summas vinagii quas de vinea Pelletariorum omni anno accipiebat, et examen apum, quod homines ejus per bosculos monachorum sicubi inveniebant, accipiebant; forestagium quoque domorum burgi eorum, de quibus accipiebat unum denarium de unoquoque solido cum venderentur, quia de boscis suis coeduis domus facte erant.
Consuetudinem etiam terre de Maresiis que est apud Campiniacum, quam Sicut alias consuetudines terre illius a Fulchone comite promeruerat, Sancto Albino condonavit.
Hec igitur omnia sub presentia predicti episcopi et abbatis supramemorati, pro remedio anime sue Sancto Albino ejusque monachis in perpetuum concessit.
CHARTE DANS LAQUELLE RENAUD, ÉVÊQUE
D'ANGERS, RELATE LE DON DE LA DÎME DU PORT DE CHATEAU-GONTIER
FAIT A SAINT-AUBIN PAR ALLARD, SEIGNEUR DU DIT LIEU, ET PAR MATHILDE,
SA FEMME. Goffridi, abbatis Vindocinensis, epistole, lib. v,
epist. 25, note; réimprimé dans Migne, Patrologia latina, CLVII, 207.)
Rainaldus, Andecavorum episcopus, donum quod Adelardus, Castri Gunterii dominus, per manum nostram Sancto Albino de decima portus casteili sui fecit, litteris mandare curavi, quod factum est hoc modo.
Anno ab incarnatione Domini MCXXIII, indictione I, kalendis martii, feria V, ista scilicet die qua celeberrima beati Albini solemnitas agitur 1, veni ad ecclesiam ejusdem sancti, et, rogatu domni Hamelini, abbatis, et monachorum ejus, cum multis illustribus clericorum et laicorum personis ingressus sum eorum capitulum. Ubi veniens Adelardus, Castri Gunterii dominus, decimam portus castelli sui de vino, de qua paucis ante diebus Hamelinum abbatem apud castellum suum, concedente hoc Mathilde, uxore sua, et filio suo, Adelardo, revestierat, tunc etiam in manus meas cum libro regule misit, et per nos supradictum abbatem et monachos Sancti Albini revestivit, ipsumque librum regule quem in manus meas miserat super altare ejusdem Sancti detulit.
Et quia idem Adelardus hanc elemosinam benigne faciebat, dedit ei dictus abbas sub nomine charitatis viginti sex libras denariorum et decem solidos, ac filio ejus quinque.
In testimonium hujus concessionis decrevimus ut, propter auctoritatem et inviolabilem istius rei firmitatem, et nostro sigillo et sigillo abbatis atque sigillo ejusdem Adelardi patris pagina firmaretur.
NOTICE RELATANT LES DONS FAITS A SAINT-AUBIN PAR
ALLARD DE CHATEAU-GONTIER LORS DU DÉCÈS DE MAHAUT, SA
FEMME.
Anno ab incarnatione Domini M C XXIII vigilia sancti Thome apostoli, obiit Mathildis, uxor Adelardi, Castri Gunterli domini. Pro cujus anima dedit idem vir in eleemosynam monachis Sancti Albini decimam vendarum panis et carnis que in castello ejus amodo per omne tempus vendentur. Ipsis etiam monachis perdonavit ex toto consuetudinem quam accipiebat in burgo de Basogiis ab hominibus externis qui ibi aliquid vendebant.
De hac ergo eleemosyna ipse Adelardus domnum Hamelinum abbatem cum una virgula, IV kalendas januarii, in capitulo Sancti Albini revestivit, et eamdem virgulam super altare Sancti Albini detulit.
Abbas autem et monachi dederunt ei mille missas, et nomen defuncte in martyrologio suo adscripserunt, anniversarium ejus solemniter acturi.
NOTICE DANS LAQUELLE LES MOINES DE SAINT-AUBIN
RELATENT LES DONS FAITS A LEUR ABBAYE PAR GUIHENOCH DE
CHATEAU-GONTIER.
Guihenochus, vinaterius de Castello Gunterii, Andecavem veniens, gravi infirmitate arreptus et ad extrema perductus, mandavit ad se abbatem Sancti Albini, Robertum. Qui, cum venisset ad eum cum Gaufrido de Cellula, monacho suo, voluit idem Widenochus monachus fieri; sed, propter uxorem ejus que presens non erat, non ausus est eum abbas suscipere. Beneficium tamen ecclesie ex integro concessit ei. Ipse autem Widenochus apud ecclesiam Sancti Albini se sepeliri mandavit, et tres solidos de censu, quos ei reddebamus de Rupe, in eleemosynam Sancto Albino dedit. Quod duo filii ejus, Widulfus, clericus, et Rainnaldus, armiger, ibi benigne concesserunt.
Mortuo autem Wihenoco et, ut jusserat, apud monasterium sepulto, venerunt in capitulum Sancti Albini, VIII idus septembris, filius ejus, Rainnaldus, et Matthaeus, gener ejus, ibique, coram abbate Roberto et toto capitulo, predictam eleemosynam benigne concesserunt; et de sua concessione memoratum abbatem cum una virgula revestierunt et eamdem virgulam super altare Sancti Albini detulerunt.
ACTE DANS LEQUEL GUILLAUME, ABBÉ DE
SAINT-AUBIN, RELATE LES DONS FAITS PAR GUY DE CHEMAZÉ AUX
MOINES DE CHATEAU GONTIER.
Quoniam ea que mandantur scripture tardiori transeunt oblivione, ego,Willelmus, Dei gratia, dictus abbas Beatissimi Albini
Andegavensis, omnisque fratrum nostrorum conventus presentibus et futuris notum esse volumus quod Guidonulo, filio Guidonis de Chemaze, concesserimus quatinus ab instanti festo Omnium Sanctorum, anno ab incarnatione Domini MCLXXXI celebrato, triennio post expleto sub scolari disciplina, monachus noster sit, allata secum caritate fratrum, viginti videlicet solidis, et que nostro ordini congruat vestitura.
Cujus beneficii filio suo collati predictus Guido de Chemazé, diu nolens ingratus existere, caritative inpresentiarum nobis contulit centum solidos Andegavensis monete, quatuordecim quoque denarios annui census, quos Gaufridus David ei debebat; necnun septem denarios et obolum quos prior Castri Gunterii annuatim ei de tenemento Rupis reddebat Deo et Sancto Albino et monachis ejus in elemosinam dedit, jureque perpetuo quiete possidendos concessit. Preterea quatuor denarios annui census quos in nemore de Fay reclamabat, sed et omnem calumpniam quam in eodem nemore nobis inferebat, quitavit penitus et dimisit. Addidit etiam supradicto dono tres minatas terre que nemori suprascripto adjacet, cum quatuor denariis annui census quos Herenburgis de Valaa priore Castri Gunterii recipit, qui liberi et quieti nobis remanebunt cum eadem Herenburgis ab hac vita demigraverit.
De his omnibus suprascriptis fecit sepedictus Guido de Chemaze Deo et Sancto Albino et ejus monachis apud Castrum Gunterii sollemne donum cum assensu uxoris sue, Richeldis, et filiorum.
Rursum, aput Andegavim, in communi capitulo, facta est hujus doni iteratio a prefato Guidone et filio ejus Guillermo, primogenito, qui omnia suprascripta concessit, ponendo virgulam quamdam in manu Guarini, prioris claustrensis, quam pro testimonio super altare Beati Albini tulit.
Sciendum vero est quod si infra designatum triennium supradictum Guidonulum obire contigerit, unus de fratribus ejus in monachum recipietur, quem pater voluerit. Duobus annis denominati triennii pater de victu et vestitura puero providebit; tercio anno, prior Castro Gunteriensis victui necessaria ministrabit.
CHARTE DANS LAQUELLE ROBERT DE TURNHAM,
SÉNÉCHAL D'ANJOU, CONSTATE QUE RENAUD DE CHATEAU-GONTIER
A RENOUVELÉ ENTRE LES MAINS DE L'ABBÉ GEOFFROY L'AVEU
FAIT PAR LUI A L'ABBÉ GUILLAUME.
Omnibus........Robertus de Torneham, Andegavensis senescallus, .......notum quod homenagium quod dominus R[ainaldus] de Castro Gunterio fecerat in manibus pie memorie defuncti Guillelmi abbatis, in manu domni G[aufridi] abbatis fecit.
NOTICE DE L'ABANDON FAIT A SAINT-AUBIN PAR RENAUD
DE CHATEAU-GONTIER DES REVENUS DE LA FILLE D'OGER QUI LUI
APPARTENAIENT.
Quoniam bonum est. ..
. . . dominus Rainaldus de Castro Gunterii redditus filie Otgerii, quos habebat, pro amore fratris sui, Guillelmi, concessit...
Concesserunt duo filii ejus, Rainaldus primogenitus et Adelardus junior.
NOTICE DE LA RENONCIATION PAR PHILIPPE DU PLESSIS
A TOUTES SES PRÉTENTIONS SUR LA DÎME DES MOULINS DE
L'OUDON.
Memorie. .....
Contemptio inter Nic[olaum], priorem Sancti Juliani de Civitate 1, et Philippum de Plasseio super decima molendinorum de Uldone finem accepit.
Dictus Philippus in manu dumni Jag[uelini] abbatis Sancto Albino dimisit, cum proprio sigillo R[aginaldi], fratris sui, et investivit, et quatuor libras habuit a dicto priore karitative.
Hoc concessit Raginaldus de Plaiseio, frater ejus primogenitus.
NOTICE DU DON DU CHILLON FAIT A SAINT-AUBIN PAR
HÉBERT DU LOUROUX.
Anno ab incarnatione Domini MCXIX, indictione XII, VII kalendas aprilis, venit in capitulum Sancti Albini quidam nobilis miles, nomine Herbertus de Loratorio, ibique, presente domino suo, Philippo de Biscono, dedit Deo et sancto Albino ejusque monachis in elemosinam terram de Sechilloio 1, sicut eam a parte orientis rivulus claudit, qui dicitur Suppliciaria, cadens in alium rivulum qui vocatur Torpedanea, et sicut idem Torpedanea eam claudit in Verno tendens; et a meridie, sicut eam claudit via magna et magna silva; et ab occidente, sicut eam determinat magna sepes et limites in quercubus facti.
Igitur omnem terram et prata et silvam infra hos limites positam, sicut eam habebat, ita eam Sancto Albino in elemosinam, nulla retenta consuetudine vel servicio, donavit. Et ita eam Philippus de Biscono monachis Sancti Albini concessit; et ita illam idem Herbertus monachis Sancti Albini, Roberto secretario et Hatoni celerario, ostendit et determinavit.
Cum igitur in capitulo de hac elemosina ipse Herbertus Archanbaldum abbatem cum una virgula revestisset, accepit de manu abbatis beneficium fratrum; et Philippus de Biscono, dominus ejus, qui, ut diximus, hec omnia benigne concessit, deinde ipsam virgulam super altare Sancti Albini detulit.
NOTICE DE NOUVEAUX DONS FAITS AU PRIEURÉ
DU CHILL0N PAR PHILIPPE DE BÉCON.
Anno altero, cum jam monachi Sancti Albini in supradicta terra domos et capellam construxissent, die quadam, Philippus de Biscono, cum Grecia, conjuge sua, atque Herbertus, cum uxore sus et filiis, venerunt ad domnum et venerabilem monachum Girardum, qui cum Roberto secretario illuc advenerat. Venerunt autem, et monitis ejusdem domni Girardi meliorati, et elemosi nam suam quam priori anno fecerant adauxerunt, atque mon tem quendam qui in ipsa silva erat Sancto Albino in elemosinam dederunt, dantes singuli pro animabus suis cum omni integritate quicquid in eo habebant, terram scilicet et silvam, sicut limites ab eis in circuitu facti designant.
De hac elemosina Philippus atque Herbertus ibi domnum Girardum et Robertum secretarium revestierunt.
Et hanc rem Grecia, uxor Philippi, atque Harella, uxor Herberti, cum filiis suis, Orrico et Putlignato, libentissime ibidem concesserunt.
NOTICE DES CONDITIONS AUXQUELLES LES MOINES DE
SAINT-AUBIN FURENT AUTORISÉS A OUVRIR UN CIMETIÈRE AU
CHILLON.
Notum sit omnibus tam presentibus quam futuris Gaufridum de Engria sacerdotem fuisse Loratorii, et ibi fuisse attitulatum et inde ascendisse ad decanatum Sancti Mauricii et posuisse in loco sui sacerdotem apud Loratorium, nomine Rainaldum. In tempore cujus Gaufridi monachis Sancti Albini data est quedam terra in
parrochia Loratorii de Secheleio, in qua peciit abbas Hamelinus Beati Albini cum monachis suis ab Ulgerio, tunc temporis episcopo, et a Gaufrido, decano, et a Richardo, archidiacono, et a Rainaldo, Loratorii presbitero, cimiterium benedici. Quod concessum est a predictis personis, salvo jure ecclesie Loratorii omnino, scilicet tercia parte omnium decimarum, et tali quidem condicione ut illi homines qui manebunt in novo cymiterio et in terra ipsorum monachorum, eant ad matricem ecclesiam suam in festivis diebus, et reddant sue matrici ecclesie omnia debita, scilicet oblationes, visitationes, baptisteria, exequias, sepulturas, exceptis hominibus tantummodo illis qui de pane vivunt monachorum, salvo tamen jure sacerdotis Loratorii.
Si autem contingat ecclesiam illam ab episcopo aliquo consecrari, ordinatum inde fuit quod presbiter Loratorii terciam partem ibi ponat et terciam inde accipiat. Si autem res ita excreverit ut sit opus quod presbiter ibi permaneat, tunc presbiter Loratorii cantet ibi, vel alter per manum ejus: ita ut monachi dent illi presbitero unde vivere honorifice possit.
Quod ita a nobis prefinitum quisquis infregerit communione privetur.
NOTICE DU DON D'UNE
PARTIE DU CHILLON FAIT A SAINT-AUBIN PAR PHILIPPE DE
BÉCON.
Anno ab incarnatione Domini MCXXIX, feria IV ante Cenam Domini, venit Philippus de Biscono, cum Grecia, uxore [sua], et filio quo, Gosleno, in ecclesiam Sancti Albini ante domnum Robertum abbatem et conventum, tempore quo fratres agebant in choro capitulum, ibique donavit predictus miles Deo et sancto Albino ejusque monachis, cum assensu uxoris sue et predicti filii, apud Sichilliacum, terram que est juxta cymiterium, sicuti eam claudit landa de Puteo et sepes que tendit ad Infernum et sepes Inferni. Omnem igitur terram que his sepibus et landa clauditur donavit in elemosinam immunem ab omni consuetudine et servicio, et de illa cum regula revestierunt toti tres predictum
abbatem, et ab eo revestiti sunt cum eadem regula de beneficio ecclesie, ut pro servicio temporali, quod de ipsa terra penitus remittebant, haberent servicium spirituale animabus suis.
Hanc igitur elemosinam tanta devotione fecerunt ut ipsum librum regule de manu abbatis acceptum, super altare Beati Albini ponerent ad confirmationem et testimonium hujus doni.
NOTICE DE LA RATIFICATION PAR LES ENFANTS
D'HÉBERT DU LOUROUX DU DON DU CHILLON FAIT PAR CELUI-CI A
L'ABBAYE DE SAINT-AUBIN.
Noverit sagacitas fidelium tam presentium quam futurorum quod, defuncto Herberto de Loratorio, duo filii ejus, Horricus,
videlicet major natu, et Pulligneus, frater ejus junior, in Sancti Albini capitulum venerunt; ibique, sicut pater illorum, pro anime sue salute, Deo et sancto Albino et ejus monachis in eleemosynam terram Sichilionis dederat et concesserat et quam monachi tunc temporis in manibus habebant, ita illi prefatam terram Deo et sancto Albino in perpetuum iterum dederunt et concesserunt in elemosynam, et exinde cum una virgula domnum Robertum, Sancti Albini abbatem, uterque revestierunt et super altare Beati Albini, cum pacis osculo, donum obtulerunt.
Pro hoc autem dono seu concessione, bonum quemdam palefredum a monachis Horricus primogenitus et heres, ad novum se militem faciendum, habuit; et pro hoc ipso tres solidos predictus frater ejus, qui cognominatur Puligneus, pacifice et gratanter accepit.
NOTICE DE L'ABANDON PAR JOULAIN DE LA
POUÈZE DE LA PRÉTENTION QU'IL AVAIT DE CONTRAINDRE LES
HOMMES DE L'ABBAYE A PRENDRE PART A SES
CHEVAUCHÉES. Bibliothèque de l'École des Chartes,
XXXVI, 429.)
Goslenus de Puiza monachos Sancti Albini habitantes apud Sichilionem inquietare cepit, dicens quia homines eorum ad preceptum illius debebant ire in expeditiones et equitationes ejus. Huic igitur sermoni cum monachi nollent obedire, predas eorum cepit; sed tamen eas per ecclesiasticam justiciam gadiavit, et cum non posset eas ex integro reddere, loricam suam pro gadio apud monachos deposuit.
Evolutis autem paucis diebus, recognoscens impietatem suam, venit in capitulum Sancti Albini, ibique, cum una virgula, in manu Roberti abbatis, predictam exactionem guirpivit et eamdem virgulam super altare Sancti Albini detulit.
Monachi autem loricam suam reddiderunt ei.
NOTICES DE DIVERS DONS FAITS AU PRIEURÉ DE
CORSEPT.
Homines quidam de . . . qui dicitur Radeio dederunt monachis Sancti Albini que sequuntur:
Maino, filius Quinoaldi, annuente uxore sua, nomine Serra, et filio, nomine Daniele, dedit medietatem decime quam tenebat in dominio de ecclesia que dicitur Corseta, et de altera medietate fecit convenientiam ut nulli hominum, vel in venditione, vel in datione, nisi monachis Sancti Albini, concordet. Dedit et quartam partem prati Sancti Martini et medietatem ripatici sui et quartam partem cimiterii et quintum piscem stagni, qui dicitur Judicalis, de parte sua, et medietatem incisure pratorum, medietatemque ortorum duorum.
Hec omnia annuit Affentius, de quo ea Maino tenebat.
Erialtus dedit medietatem decime quam habebat in dominio, annuente uxore sua, nomine Perra, et filio ejus, nomine Aisbonio.
David, filius Gueddeli, et Omeneus, frater ejus, dedit . . .
Hec annuit Maino, de quo ea tenebat . . .
Berno dedit decimam equarum suarum et decimam sui complantatus . . .
Maino, filius Quinoaldi, reddidit Sancto Albino et monachis suis decimam de Corseta, et cetera que abstulerat propter estagium de ecclesia quam monachi reliquerant; sed, donato estagio, donec eis deliberet ecclesiam, accepit quadraginta solidos denariorum.
NOTICE D'UN DON FAIT AU PRIEURÉ DE
CORSEPT. Preuves, I,
430.)
Maino, filius Gualonis, partim vendidit quindecim solidis dena-
riorum, et partim, pro anima sua, Deo et sancto Albino donavit totam terram de Brischiot, annuente Eudone, filio suo, et Vieta, uxore sua. Qui utrique, scilicet pater et filius, pro hujus doni confirmatione, Walterium monachum in fidei nomine osculati sunt. Uxor autem illius, eo quod a foemina monachum osculari inusitatum habemus, Lambertum quendam, prefectum Sancti Albini, jubente Walterio monacho, eadem femina deosculata est.
NOTICE D'UN DON FAIT AU PRIEURÉ DE
CORSEPT. Preuves, I,
430.)
Quedam femina, nomine Bonina, calumniabatur terrulam .... postea guirpivit ad hec signa quod Brientius monachus revestint eam de beneficio monachorum cum cultello suo, quem statim fregit in duas partes, pro testimonio.
Et hoc fuit factum in curia domini Geslini, ipso vidente et filio ejus, Garsilio ....
NOTICE D'UN DON FAIT AU PRIEURÉ DE
CORSEPT.
Aldroius, nepos Haimonis, devenit monachus Sancti Albini et dedit eidem Sancto omnes res suas, scilicet partem suam de bosco de Cortargon, unum arpentum de prato apud Corsetum ....
Hoc concessit: Gislinius de Raisio.
NOTICE DE LA CONFIRMATION PAR BENOÎT DE
CORNOUAILLES, ÉVÊQUE DE NANTES,DES POSSESSIONS DE
L'ABBAYE DE SAINT-AUBIN AU DIOCÈSE DE NANTES.
Cum inter Nannetenses clericos et monachos Sancti Albini magna processisset familiaritas, B[enedictus], Nannetensium episcopus, G[irardo] abbati concessit quod in episcopatu possidebat: ecclesia videlicet Sancti Beveni et ecclesia Sancti Martini de Corset et quod habebat in ecclesia Sancti Nazarii et ecclesia Sancti Johannis in eadem parrochia sita, hae conditione ut monachi ibidem commorantes obedientes sint ut decet episcopo.
MAURICE DE BLAISON, EVEQUE DE NANTES, RENONCE A
SES PRETENTIONS SUR L'EGLISE DE CORSEPT.
M[auritius], Dei gratia, Nannetensis episcopus, ecclesiam de Corseto de qua controversiam moveramus monachis Sancti Albini concedimus.
Testis est hujus rei T[heobaldus], Corisopitensis episcopus.
PANCARTE DU XIIe SIÈCLE RELATIVE AU
COUDRAY-MACOURD.
Cinq lignes privées des
trois quarts du texte à droite, contenant une courte liste de
dîmes et cens dus au prieuré du
Coudray.
Marcoardus habet campum unum, qui dicitur Longa .... tota decima est Sancti Albini.
Gaufridus Pin.... [tota decima est] Sancti Albini.
De terra Guillelmi Andefre[di] .... de fisco Radulfi de Coldreio et de fisco Go.... rane est, et est de censiva Sancti Albini.
Seize lignes privées du
tiers du texte à droite, contenant l'énumération
de terres sur lesquelles le prieuré du Coudray a droit à
moitié de la dîme.
De terra Sancti Petri Artane quam tenet Marcoardus et alii, de illo .... habet Vaslinus Bicola in parrochia Sancti Albini; medietas decime [est Sancti Albini.]
.... Sanctus Albinus de tota terra quam habet Gosbertus Espea Torta in parrochia Sancti Albini; medietas decime.... que est de fisco Sancti Petri: medietas decime est Sancti Albini.
De terra Otgerii de Candata medietas decime .... est Sancti Albini.
Similiter de terra Giraldi de Villa Gaii, quam habet in parrochia Sancti Albini.
Similiter .... vei quam habet in parrochia Sancti Albini.
Similiter de terra Michaelis de Siziaco.
Similiter de terra Isemberti .... [parro]chia Sancti Albini.
Similiter de fisco Chotardi, quem tenet Ivo, filius Ascelie.
Similiter de terra quam tenet .... campis, quos accepit Isembardus cum filia Aldeberti Coillart, qui sunt ad Sorberios.
Similiter de fisco Thome de .... de fisco Sancti Petri ad Thuschiam Rane.
Similiter de tota terra Ebruini Nafra Col.
Similiter de terra Hildeberti .... filii Ascelie, qui sunt ad Sorberios.
Similiter de omnibus censivis in fisco Sancti Petri, quas tenent hom . . . terrae unum ad tumbam Christiani, alium ad Montelzios, alium qui dicitur Campus Arundelli, alium qui dicitur Campus .... bini.
De omnibus censivis Sancti Albini et de terra Tetbaldi Calvi, quam tenet de Sancto Albino, et de terra Ainrici .... piscator habet duos campos de Sancto Albino, unde reddit Sancto Albino decimam et terragium.
De tota terra .... aut dimidiam, exceptis duobus campis Sancti Carileffi, et aliquot campis quos habet Hubertus, miles de Coldreio .... Arnaldus et Guischardus et Goslenus, filius Audulfi, qui decimam plurimis annis collegerunt .... monacho et famulis demunstraverunt.
Cinq lignes mutilées
à droite, contenant une liste de personnes ayant frustré
le prieuré de ses dîmes.
Hi sunt qui tollunt Sancto Albino decimam suam:
Hildebertus tanator tollit....
.... Sanctus Albinus.
Soror Hainrici, monachi Sancti Florentii, tollit Sancto Albino medietatem decime de uno campo qui est .... Sancto Albino medietatem decime de tribus campis, quorum unus est ad Thorinniacum, alius ad Rupem Gausburg .... campo Geldrei, et de alio campo qui est juxta Longam Boelliam, et totem decimam vinearum quas habet .... sunt de fisco Curti Campi, et ipse Yvo vendidit has decimas Savarico Pagano.
Dix-sept lignes mutilées
à droite, contenant le texte d'un accord passé entre
Saint-Aubin et un homme d'armes, nommé
Michel, chargé de la
perception de dîmes et de cens appartenant au
prieuré.
Monachi Sancti Albini habebant quasdam decimarias et censivas et terras aput Coldreium, que valde implexe erant et .... propter participum numerosam diversitatem.
Et erat in Mosteriolo, castro Berlaii, quidam homo, nomine Michael, armiger .... omnes decimarum illarum divisiones et terminos. Cum hoc itaque fecerunt monachi convenientiam de decimis colligendis per.... erant, devenit homo Girardi abbatis in loco omnium fratrum, et post hec fecit fidelitatem communi capitulo, juravitque .... [ca]pitulum vellent ad hoc opus tradere, ea scilicet conditione, ut si quis aliquando in omnibus illis rebus contraire aut calumpn[iare] .... aut per alium, et quare bono animo hoc fecit, investivit eum abbas de beneficio loci et insuper dedit ei quadraginta solidos .... filius Pulcelle, Paganus cellararius ... Coldreium coegit ad placitum ipsum Gausbertum in curiam Berlaii de Mosteriolo; ibique communi omnium .... ei quinque solidos denariorum.
Huic placito interfuerunt:
De monachis: Hubertus prior Maironi, Rotbertus de Treziaco, Landri[cus] Yvonis, filii Ascelie;
Et de aliis hominibus: ipse Berlaius, Hugo de Gisoiis, Marcoardus de Coldreio, Giraudus de .... Coldreium, in ipsa Rupe monachorum.
Quatre lignes mutilées
à droite, contenant le don fait à Saint-Aubin par Giraud
Chardon de sa part d'une dîme.
Giraldus Carduus suam partem illius decime quam cum monachis Sancti Albini dividebat, Sancto Albino dedit.... concessit dominus ipsius Giraldi, Marchoardus de Salmuro, qui et ipse habuit inde quinque solidos.
Hujus rei donationem .... abbatis, et ipsum baculum super altare Sancti Albini ponens, dans in plegium monachis dominum suum Marchoardum .... Girardus presbiter, Michael armiger ejus, Goslenus de Coldreio, Hainricus cementarius.
Au verso, quatre lignes
mutilées à gauche, contenant un désistement dans
une contestation avec l'abbaye.
.... Francorum donis pertinere. Multis ergo proinde controversiis .... hoc voluntatem suam bonam ostendit. Dedit ei predictus ....
[Testes su]nt:
De monachis:
Au verso, dix lignes
mutilées à gauche, mentionnant la restitution a
l'abbé Archambaud de dîmes enlevées à
l'abbaye.
.... Archembaldi abbatis decimam trium camporum quam et ipse diu abstulerat.... ad domum Tigerii de Noveria, tertius inter Noveriam et Curtum Campum. Quam redditionem vidit .... tus est abbas Coldretum; et ibi congregatis optimis viris in supercilio montis, juxta speculam, fecit iterum .... sua, Juliana et tribus filiis, Josleno, Widone, WalterioArrabi, et filia, Milexendi. Et quia hoc bono .... Widoni sex denarios, Walterio Arrabi vero unum, et Milesendi unum.
Affuit etiam ibi Rainaldus Belins ad ....
Apud Coldretum fuerunt:
De monachis: Brientius prior Sancti Albini, Joscelinus prior Maironi, Fromundus .... Rainaldi de Coldrato, Giraldus;
Et de aliis hominibus: Marcoardus, Yvo filius Ascelie, Vaslinus Bigotus .... [conces]serat calumpniari cepit; cum qua monachi litigare nolentes, dederunt ei in caritate decem solidos; pro qua caritate.... rat et filia ejus .... et duo filii parvuli, quibus dederunt monachi pro recognitione sex denarios.
Hoc apud .... [Mai]ronis preposito atque Jofredo Beguino et Johanne homine Enardi.
Notice de l'achat par Iger,
prieur du Coudray, d'une terre contigue au prieuré1.
Ad augmentum obedientie de Coldreio, quidam monachus, nomine Igerius, cum predicte obedientie preesset, terram quandam domui monachorum contiguam, homine quodam, qui Pictavinus vocabatur, sibi vendente, comparavit, comparatam ab omnibus consuetudinibus adquietavit.
Adamus siquidem de Milleio, de cujus fevo ipsa terra erat, pro remedio anime sue, instinctu et ammonitione dicti prioris, omnes omnino consuetudines quas ibidem habebat Sancto Albino in elemosinam concessit; retentis tantum duobus denariis, qui pro omnibus serviciis ei reddentur singulis annis.
Au verso, huit lignes mutilees a
droite, contenant la remise d'une terre a l'abbe
Girard.
.... venitque in capitulum Sancti Albini et ibi donum ipsius terre posuit in manu Girardi abbatis in conspectu.... cellararius.
Post hec autem, ad confirmationem ipsius rei duxit idem Michael Widdonem de Matefelono .... do, fratre quo, et Bardulfo, nepote quo, qui etiam hoc concesserunt.
Et hoc viderunt qui presentes aderant:
De monachis .... audus filius
Interfuit etiam quidam homo de parte ipsius Michaelis .... qui vocatur Braonium, in presentia eorumdem monachorum et famulorum quos supra posuimus.
Et post aliquot .... quietam ab omni consuetudine et servitio, exceptis decem denariis census, qui redduntur in festum Sancti Clementis.
Et hec .... Mairono, et de famulis eorum Guischardus de Mairon, Rainaldus filius Aldulfi, et de extraneis ....
CHIROGRAPHE PAR LEQUEL GUILLAUME, ABBÉ DE
SAINT-AUBIN,DONNE A GARNIER BOURDON DEUX PIÈCES DE TERRE SOUS
LA CHARGE D'UN CENS PAYABLE AU PRIEUR DU COUDRAY
Ego, Guillelmus, Dei gratia dictus abbas Sancti Albini, et tocius capituli nostri fratres, presentibus et futuris notum facimus quod concessimus Garnerio Bordon unam modiatam terre, in loco cui Culpose nomen est sitam, hereditario jure possidendam, tali conditione ut pro eadem terra reddat annuatim priori de Coldreio, in festo Sancti Michaelis, quatuor sextarios frumentagii et duodecim denarios census.
Concessimus ethiam tres minatas terre que sunt ad Trevias, pro quibus reddet annuatim unum sextarium frumenti et unum denarium census, in festo supradicto.
ACTE PAR LEQUEL SAMSON DE PASSAVANT CONSTITUE LA
DOTATION DU PRIEURÉ DE COURCHAMPS.
Ad noticiam tam presencium quam futurorum scribere procuravi quod, de salute anime mee et parentum meorum sollicitus, veni in capitulum Sancti Albini Andegavis, coram domno Roberto abbate et toto conventu ejusdem loci, et accepi commune beneficium ejusdem monasterii, tam ab abbate quam a cunctis fratribus ejusdem congregationis qui ibi presentes aderant.
Hoc utile mihi prospiciens ad peccatorum meorum maculas detegendas, ego autem, ne super tanti beneficii largicione apparerem ingratus, dedi et concessi Deo et beato Albino et monachis ejus in puram et perpetuam elemosinam triginta sextariatas terre apud locum qui dicitur Curtus Campus, et duo jota prati super fluvium qui dicitur Toer, et locum aptum ad ecclesiam construendam et cimiterium faciendum ad corpora defunctorum sepelienda, et etiam ad quoscumque homines voluerint in ipso cimiterio recipiendos ad habitandum, et domum monachorum circa ipsam ecclesiam cum closuris suis edificandam. Hanc autem elemosinam cum tote donatione quam habebam in locis denominatis, dedi et concessi liberam et quietam ab omni costuma et ab omni penitus exactione, talliata dico, videlicet corvatis, pariter et bidannis et hujusmodi violenciis que solent milites a pauperibus extorquere.
Concessi etiam ibi Sancto Albino et monachis ejus ut omnia que, in feodo meo, largicione cujuslibet doni vel emptione propria seu quibuslibet justis tamen duntaxat modis poterunt adipisci,
salvo siquidem jure meo et vavassorum meorum, sine aliqua contradictione pace possideant sempiterna.
De hac igitur elemosina, ego ipse, Sanson, cum regula beati Benedicti, cum qua ecclesie beneficium abbatie abbate et fratribus memoratis acceperam, memoratos investivi abbatem et conventum et eamdem regulam super altare Beati Albini detuli, ob memoriam perpetue firmitatis.
Ut autem hec omnia rata et inconcussa permaneant, presentes litteras sigilli mei munimine roboravi.
NOTICE DES DONS PAR LESQUELS SAMSON DE PASSAVANT CONSTITUALA DOTATION DU PRIEURÉ DE COURCHAMPS.
Quidam miles, nomine Sanson de Passavant, de salute anime sue et parentum quorum sollicitus, venit in capitulum Sancti Albini coram domno Rotberto abbate et toto conventu ejusdem loci. Accepit igitur beneficium ecclesie de menu predict) abbatis et ipse triginta sextariatas terre sue et duo jota prati Sancto Albino dedit in elemosinam cum platea in qua domus monachorum fieret. Que terra est apud locum qui dicitur Curtus Campus et est de parrochia Signiensi: quam parrochiam modo Coldreium vocant.
Hanc itaque elemosinam Sanson, ut diximus, pro anima sua et pro anima patris sui et matris sue fecit, quorum nomina in martyrologio fratrum rogavit ascribi, liberam ab omni consuetudine et ab omni exactione, sicut ipse eam habebat.
Concessit etiam ibi Sancto Albino et monachis ejus omnia que in feodo suo, vel dono vel emptione poterunt adquirere, ita tamen ut servitium suum de vavassoribus proinde non amittat.
De hac ergo elemosina ipse Sanson, cum regula cum qua beneficium ecclesie acceperat, memoratum revestivit abbatem et eandem super altare Sancti Albini detulit, xv kalendas octobris, anno ab incarnatione Domini MCXXXVIII, indictione prima finiente et incipiente secunda.
NOTICE DU DON FAIT A SAINT-AUBIN PAR BERNIER DE
COURCHAMPS DE TERRES CONTIGUES A CELLES DONNÉES PAR SAMSON DE
PASSAVANT.
Eodem anno [MCXXXVIII], VIII kalendas novembris, venit in capellam Sancti Andree apostoli, ubi tunc a monachis capitulum agebatur, Bernerius de Curto Campo, qui quatuor sextariatas terre sue Sancto Albino in elemosinam dedit, acceptis ab abbate Rotberto quatuor libris denariorum.
Hec terra est juxta illam terram quam Sanson Sancto Albino ante donaverat; pro qua terra reddent illi monachi per singulos annos quatuor denarios.
Hoc concessit ibi filius ipsius Bernerii minor, nomine Radulfus, quod major, qui vocabatur Johannes, ante abbatem apud Coldreium in presentia domini sui, Sansonis, prius concesserat.
De hac ergo terra pater pariter et filius supradictum abbatem
cum una virgula revestierunt, et eandem super altare Sancti Andree posuerunt.
NOTICES DE DIVERSES ACQUISITIONS FAlTES A
COURCHAMPS PAR L'ABBÉ ROBERT.
Anno iterum suprascripto [MCXXXVIII], tempore adventus Domini, perrexit abbes R[obertus] ad Curtum Campum, ibique, in presentia domni Sansonis, comparavit novem libris denariorum quatuor sextariatas terre que sunt ante domum monachorum, et duodecim sulcos terre qui sunt retro capellam illius ville. Hec ergo predictus abbes, cum assensu supradicti militia, emit de Gostrido, filio Willelmi, cognominati Ysaac.
Hanc venditionem concessit in elemosinam, sicut diximus, libenti animo, Sanson de Passavant et frater istius, Gosfridi nomine, Harduinus Gaiveth et soror ejus, que dicebatur Agnes.
Igitur, VIII idus decembris, venit supradictus Gosfredus, cum supranominato fratre quo, in capitulum Sancti Albini, ibique terram quam diximus in elemosinam Sancto Albino pariter concesserunt et de illa domauni R[obertum] abbatem cum quadam virga revestierunt, et eandem virgam super altare Sancti Albini ambo fratres posuerunt.
Dedit autem idem abbes minori de fratribus pro hujus rei concessione quinque solidos; et majori et heredi ejus reddens monachi per singulos annos pro omnibus servitiis et pro omni consuetudine sex denarios de censu tantummodo.
NOTICE DU DON LA TERRE DE CHAMPFERRANT FAITE A
SAINT-AUBIN PAR PÉAN DOMENCHE, LORS DE SON ENTRÉE A
L'ABBAYE.
Quidam homo, Paganus nomine, cognomento Domenche, in domo Domini omnibus diebus vite sue habitare desiderans, in capitulum Sancti Albini venit, ibique a domno R[oberto] abbate aliisque fratribus monachilem habitum expetiit, qui talem affectum minime respuentes monachatum ei concesserunt.
Ipse vero quandam terram quam de suo proprio juvenis adquieserat quamque indigene Campum Ferrant appellant, Deo et sancto Albino et ejus monachis perpetuo in elemosinam dedit.
Super hoc itaque dono tam ipse quam ejus nepos, nomine Willelmus, prefatum abbatem cum quadam virgula revestierunt. Quod ut firmius haberetur eandem virgulam super altare memorati sancti ambo pariter posuerunt et id ipsum quod prius fecerant confirmaverunt ibidem.
NOTICE DU DON D'UNE TERRE SISE A COURCHAMPS, FAIT
A SAINT-AUBIN PAR JOULAIN JULIENNE.
Anno ab incarnatione Domini MCXXXVIIII, indictione tertia, IV idus marcii, Goslenus Juliane venit in capitulum Sancti Albini, ibique terram quam Curto Campo contiguam habebat Deo et sancto Albino et ejus monachis in elemosinam dedit, tali determinatione ut de eadem terra ipsi et heredi suo, pro omni servicio et consuetudine monachi sex nummos annuatim persolverent. Ipse vero et heres suus dominis suis omnem famulatum qui de prefata terra
competit ita ex integro restituent, ut absque impedimento et inquietudine monachi eam possident.
Abbas vero Rotbertus hanc donationem corde puro et conscientia non ficta eum fecisse perpendens, septem libras ei in caritate dedit.
Huic concessioni Wido, frater ejus, cognomento Juliane, affuit et talem factum confirmavit, ita ut super hoc dono cum fratre suo virgam super altare memorati saneti pariter deponeret.
CHIROGRAPHE RELATANT LES CONDITIONS AUXQUELLES
MAURICE TUEVACHE FUT INVESTI DE LA POSSESSION VIAGÈRE DU
PRIEURÉ: DE COURCHAMPS.
Notum vobis fieri volumus nos obedientiam nostram de Curto Campo, que valde alieno ere gravabatur, utpote que debebat octoginta libras Andegavensium, cum omnibus pertinentiis suis, Mauricio, fratri nostro et monacho, prece patris sui et amicorum suorum, tradidisse vita comite possidendam, quamdiu tamen legitime se tractaverit et honeste. Patrem quoque ejus, nomine Tua Vacham, custodem prefate obedientie constituimus, sub tali conditione videlicet ut eam ab omni debito liberet, possessiones et res obedientie in bono statu conservet. Viginti quoque
solidos Andegavensium de firma tenebuntur reddere annuatim abbatie, in festo Sancti Clari, et duodecim denarios armario.
Sciendum vero quod si supradictus Maurieius ante patrem obierit, peter ejus vel ille quem loco suo constituerit supradictam obedientiam, cum duobus monachis, in manu sua tenebit, donec pecuniam suam cum legitima probatione recipiat, quam in solutione debiti et in construendis edificiis expendit, nisi interim de redditibus suis potuerit obedientia adquitari.
NOTICE DES DONS FAITS AU PRIEURÉ DE
COURCHAMPS PAR ROLAND DE MONTREVAULT ET HENRI, SON
FRÈRE.
Quod vetustatis nubes operit et offuscat, scripture radius detegit et declarat. Sciant omnes tam presentes quam futuri, quod Rollandus Monrevelli et Henricus, frater ejus, caritatis intuitu, dederunt et concesserunt Deo et beate Marie et monachis de Cortchamp in perpetuum septem sextarios frumenti et quatuor decim denarios censuum, ita videlicet libere et absolute, sicuti possidebant; tali tamen conditione quod quicumque in eadem domo de Cortchamp prior constitutus extiterit, singulis diebus, omnibus missis cum duobus cereis ardentibus tenebitur in perpetuum deservire. Preterea in quinque festivitatibus annualibus, scilicet ad festum Omnium Sanctorum, ad Nativitatem et Resurrectionem Domini, ad festivitatem Petri et Pauli, ad Assumptionem beate Dei genitricis Marie, a primo complectorio usque ad crastinum diem ardentes duo cerei permanebunt.
Hoc autem non est pretermittendum quod hoc donum quod
fecerunt predictus Rollandus et frater ejus sua propria fuerit emptione.
CHIROGRAPHE QUI RELATE L'ÉXCHANGE CONCLU
ENTRE SAINT-AUBIN, D'UNE PART, ET VIVIEN DE MONTREVAULT ET ROLAND, SON
FRÈRE, DE L'AUTRE, DE LA PLACE D'UN MOULIN PRÈS
COURCHAMPS,CONTRE SIX SESTERÉES DE TERRE.
Sciant presentes et futuri quod ego, Gaufridus, Dei gratia, abbas Sancti Albini Andegavensis, et mecum commune capitulum concessimus Viviano de Mont Revel et Rolando, fratri ejus, et heredibus eorum plateam cujusdam molendini, quam prope Campum Curtum habebamus, libere et quiete possidendam: sic videlicet quod prefati fratres, Vivianus et nollandus, pro scanbio platee molendini dederunt nobis quatuor pecias terre, valentes septem sexteriatas, que sunt juxta terras nostras, ita libere et quiet possidendas sicut ipsi eas possidebant.
Preterea de taillia, quam ab hominibus nostris de Curto Campo mansionariis in cimiterio exigebamus, et in qua supradicti fratres contentionem nobis mittebant, concordatum est ut cum dominus Andegavie abbatiam talliaverit, et nos talleiam quinquaginta solidorum Andegavensium de prescriptis hominibus habeamus; que tailleia nec augebitur nec minuetur.
Actum est hoc in communi capitulo, vigilia Assumptionis Beate Marie, et concessum ex utraque parte.
NOTICE DRESSÉE PAR LES MOINES DE LA
TRINITÉ DE VENDÔME DE LA SENTENCE PAR LAQUELLE GEOFFROY
MARTEL LEUR AVAIT ADJUGÉ LA POSSESSION DE L'ÉGLISE DE
SAINT-CLÉMENT DE CRAON, QUI AVAIT ÉTÉ
DONNÉE AUTREFOIS PAR SUHART LE VIEUX A L'ABBAYE DE
SAINT-AUBIN. Annales 0. S. B., IV, 742; par l'abbé
Métais, Cartulaire de la Trinité de
Vendôme, no XCVI, et dans notre Maison de
Craon, I, 31.)
LETTRE PAR LAQUELLE EUSÈBE BRUNON,
ÉVÊQUE D'ANGERS, CONSTATE QUE DU JOUR OU, PAR LA MORT DE
SUHART LE VIEUX, CRAON EST RENTRÉ SOUS SA JURIDICTION
SPIRITUELLE A LAQUELLE IL AVAIT ÉTÉ SOUSTRAIT DURANT DE
LONGUES ANNÉES, IL A DONNÉ SAINT-CLÉMENT A LA
TRINITÉ DE VENDÔME. Cartulaire de
la Trinité de Vendôme, no XCVII, et Maison
de Craon, II, 301.)
NOTICE DANS LAQUELLE LES MOINES DE SAINT-AUBIN, EN RAPPELANT LEURS DROITS SUR SAINT-CLÉMENT DE CRAON, RELATENT DANS QUELLES CONDITIONS FUT RENDUE LA SENTENCE DE GEOFFROY MARTEL LES DÉPOUILLANT DE CE
PRIEURÉ. Cartulaire de la Trinité de Vendôme, no
XCVIII, et dans Maison de Craon, I,
33.)
Ecclesiam Sancti Clementis, cum fuisset ante parrochitana et presbiterorum tanturn servitio contenta, Suhardus, dominus Credonensis castri, quem dixerunt Vetulum, Hunberto abbati donavit et monachis Sancti Albini ad augmentandum in ea rerum possessionem et divini servitii honestatem. Quod et illi fecerunt diligenter et strenue, prout melius potuerunt. Excoluerunt enim eam et ornaverunt, portatis illuc a monasterio suo libris et vestimentis et ceteris ornamentis ecclesiasticis; illic quoque officinis monachilibus fundatis, terrulis quoque instructis et in eis plantatis vinetis; sicque multomodo labore suo ampliatam fere per annos quadraginta possederunt.
Hoc fuit toto illo tempore quo Suhardus Vetulus post donationem a se factam supervixit, totaque etate Guarini, filii ejus et heredis, nisi quod idem Guarinus, honore Credonis potitus, de donatione paterna aliquas resculas imminuere voluit, sed a Fulchone comite prohibitus est, nullatenus paciente quippiam amittere abbatiam Sancti Albini.
Ipsi quoque Guarino mortuo, Suhardus Junior, frater ejus, successit; quo tenente honorem illum, semper monachi Sancti Albini ecclesiam illam Sancti Clementis tenuerunt. Similiter et illo mortuo, postquam Gosfridus comes Credonem dominicum in manu sua habuit aliquanto tempore, ibidem erant monachi Sancti Albini. Sed post, compellente romitissa Agnete, idem comes Gosfridus inde eos ejecit monachosque Sancte Trinitatis intromisit, conficta occasione quod conventio fuisset monachorum et Suhardi, primi donatoris, abbatem ibi ordinare, re autem vera quia malebant ambo et Gosfridus comes et Agnes comitissa locum illum Sancte Trinitati, quod monasterium a novo fundaverant, transmutare.
Igitur de tanta injuria monachi Sancti Albini et tunc conquesti sunt quantum poterant sub illo Agnetis comitisse dominio, et postea in multis Andecavensis episcopi sinodis aliisque conven-
tibus publicis, in Turonensi quoque concilio coram domno Hildebranno, Apostolice Sedis legato, querimoniam et clamorem fecerunt.
Sed justiciam non obtinuerunt.
Postea vero Gosfridus comes dijudicationem de negotio isto in curia sua proposuit, sed non ut causa ista legitima puritate examinaretur, sed ut monachis Sancte Trinitatis retentionem illius rei suis cavillationibus confirmaret.
Affuerunt autem presentes auditores potius voluntatis Principis quam veritatis judices: domnus Eusebius, Andecavensium presul, et domnus Vulgrinus, Sancti Sergii tunc abbas, nunc Cenomannensium episcopus, cum aliis plurimis personis illustribus. Ubi cum juri Sancti Albini faverent pene cuncti, comes, sicut sepe alias, ad libitum suum rem moderans et monachis Sancte Trinitatis quod tenebant asserre malens, denarravit donationem primam Suhardi non fuisse factam per auctoritatem patris sui, Fulchonis comitis, neque per suam, jam tunc nati, sed adhuc infantis; factam quoque per conventionem ut in ecclesia Sancti Clementis abbas constitueretur mox ut per facultatem possessionem loci posset fieri. Conventionem de abbate mittendo testis monachorum Sancti Albini qui aderat presens et donationem illam fieri viderat, pernegare voluit et defendere paratus fuit. Is fuit Guarinus, cognomine Bastardus, Suhardi illius Vetuli filius, qui donationem patris sui legitime factam viderat et a filiis illius, fratribus suis de matrimonio, auctorizatam. Auctoritatem Fulchonis comitis astruebant monachi per adjutoria multa que de eadem ipsa re frequenter fecisset illis tam volenter quam de aliis eorum negotiis.
Hesit in hoc comes Gaufridus, et ut, qui prevalebat, utens sua vi, constanter, immo violenter, pro potestate asseruit quia ipse donationem non auctorizasset quantumlibet parvulus, quia esset de fevo suo paterno facta et honor Credonis ab heredibus illius qui illam donationem fecerat dominicus in manum suam per forfacta eorum devenisset, posse se donum illud quassare, et quo mallet transferre.
II-14
Faventibus quibusdam sententie, principis causa ut assolet assentationis, nonnullis qui aliter sentiebant reticentibus nec voluntati comitis contraire audentibus, solus abbas Vulgrinus constanter subintulit ilium quidem posse tanquam secularem et potentem personam exilem occasionem ad velle suum usurpare, sed nullos monachos, qui monachi vellent esse, ecclesiam illam Sancto Albino ablatam debere suscipere. Comes respondit se non esse monachum, et ita, ut ceperat, in sue violentia perseveraturum.
Ecce dijudicatio, si quidem dijudicatio vis dicenda est, qua monachi Sancti Albini ecclesiam Sancti Clementis coacti perdiderunt, et monachi Sancte Trinitatis tenuerunt et adhuc tenere non desistunt, et quasi jus proprium quia semel invaserunt amittere non patiuntur, sed sublatam confratribus et commonachis suis, scilicet congregationis Sancti Albini, securi possidere conantur.
NOTICE DANS LAQUELLE LES MOINES DE LA
TRINITÉ DE VENDÔME RELATENT LA SENTENCE RENDUE A LEUR
PROFIT PAR GEOFFROY MARTEL RELATIVEMENT A LA POSSESSION DE
SAINT-CLÉMENT DE CRAON. Cartulaire de la
Trinité de Vendôme, no CXXX.)
NOTICE DANS LAQUELLE LES MOINES DE LA
TRINITÉ DE VENDÔME RELATENT LA DÉCISION DU PAPE
NICOLAS II MAINTENANT LA TRINITÉ EN POSSESSION DE
SAINT-CLÉMENT DE CRAON. Cartulaire de la
Trinité de Vendôme, no CXLIV.)
LETTRE PAR LAQUELLE HUGUES, ÉVÊQUE
DE TROYES, ANNONCE LE MAINTIENT PAR LE PAPE NICOLAS II DE LA SENTENCE
DE 1053 ACCORDANT A LA TRINITÉ LA POSSESSION DE
SAINT-CLÉMENT DE CRAON. Cartulaire de la
Trinité de Vendôme, no CXLV.)
LETTRE PAR LAQUELLE HUGUES, ÉVÊQUE DE
NEVERS, FAIT CONNAÎTRE LA DÉCISION
PRISE PAR LE PAPE NICOLAS II DE MAINTENIR LA TRINITÉ EN
POSSESSION DE SAINT-CLÉMENT DE CRAON. Cartulaire de la Trinité de Vendôme, No
CXLV.)
LETTRE PAR LAQULLE GAUTIER, ÉVÊQUE
DE MEAUX, ANNONCE LA DéCISION PRISE PAR LE PAPE NICOLAS II DE
MAINTENIR LA TRINITÉ DE VENDÔME EN POSSESSION DE
SAINT-CLÉMENT DE CRAON. Cartulaire de la
Trinité de Vendôme, no CLVIII.)
DIPLÔME PAR LEQUEL GEOFFROY LE BARBU
RATIFIE LE DON FAIT PAR GEOFFROY MARTEL A LA TRINITÉ DE
VENDÔME DE D'ÉGLISE DE SAINT-JEAN-SUR-LOIRE. Cartulaire de la Trinité de Vendôme, no
CLVIII.)
CHARTE D'EUSÈBE BRUNON,
ÉVÊQUE D'ANGERS, CONFIRMANT A L'ABBAYE DE EA
TRINITÉ DE VENDÔME LA POSSESSION DE L'ÉGLISE DE
SAINT-JEAN-SUR-LOIRE. Cartulaire de la
Trinité de Vendôme, no CX.)
NOTICE DANS LAQUELLE LES MOINES DE LA
TRINITÉ DE VENDÔME, EN RELATANT LES DIVERSES
PÉRIPÉTIES DE LA CONTESTATION NÉE ENTRE EUX ET
L'ABBAYE DE SAINT-AUBIN AU SUJET DE LA POSSESSION DE
SAINT-CLÉMENT DE CRAON, RACONTENT LA DÉCISION PRISE A CE
SUJET PAR LE LÉGAT ÉTTIENNE ET MAINTENANT LA FIN DE NON
RECEVOIR OPPOSÉE A SAINT-AUBIN, EN 1060, DU TEMPS DU PAPE
NICOLAS II. Cartulaire de la Trinité de
Vendôme, no CCXXXVII.)
CHARTE PAR LAQUELLE RENAUD LE BOURGUIGNON,
SEIGNEUR DE CRAON, CONFIRME A LA TRINITÉ DE VENDÔME LA
POSSESSION DE SAINT-CLÉMENT DE CRAON. Hist. de Sablé, p. 124; Mabillon, Ann. O. S. B., IV, 743; V, 628; Cartulaire de la Trinité de Vendôme, no
CCXVII.)
NOTICE DE L'ACCORD
INTERVENU ENTRE LA TRINITÉ DE
VENDÔME ET SAINT-AUBIN AU SUJET DU PRIEURÉ DE
SAINT-CLÉMENT DE CRAON SUR LEQUEL CETTE DERNIÈRE ABBAYE
RENONCE A TOUTES SES PRÉTENTIONS, MOYENNANT LE PAIEMENT DE DEUX
CENTS LIVRES; NOTICE SUIVIE DE LA RATIFICATION DU CHAPITRE DE
SAINT-AUBIN. Cartulaire de la Trinité de Vendôme, no
CCXXXIV.)
Notum sit omnibus tam futuris quam presentibus sancte Dei ecclesie fidelibus quod Orricus, Sancte Trinitatis ecclesie abba de Vindocino, atque Otbrannus, Sancti Albini Andegavensis abba, Carnotum pariter venerunt ante presentiam cardinalis Romani, domni videlicet Geraldi, Ostiensis episcopi, ut ibi juste terminaretur contentio quam inter se diu habuerant de ecclesia Credo- nensi Sancti Clementis, quam uterque ad suum monasterium jure pertinere conabatur astruere.
Que dissentio cum nec ibi finiri potuisset, prefatum cardinalem pro eadem causa Parisius secuti sunt, ut saltem in concilio quod ibi determinatum erat, finem consequeretur predicta contentio.
Sed cum nichilomagis ibi promovissent, Carnotum pariter cum domno Arraldo, ipsius sedis episcopo, redeuntes, ipso mediatore ad hanc concordiam de predicta causa tandem venerunt, ut Otbrannus, abba Sancti Albini Andegavensis, ducentas libras denariorum Andegavensium, terminis constitutis, ab Orrico, Sancte Trinitatis abbate, reciperet, pro dimittenda calunnia quam habebat in ecclesia Sancti Clementis Credonensi.
Factum est autem hoc ex consensu omnium quos secum habebant, tam laicorum quam monachorum, eo tamen tenore ut, si infra terminos constitutos pecunie persolvende, abbatum alteruter decideret, ecclesia tamen Vindocinensis Sancte Trinitatis predictam pecuniam persolveret ecclesie Sancti Albini Andegavensis, ea tamen conditionis lege, ut predictus abbas Otbrannus hoc ipsum in capitulo Sancti Albini, ex consensu fratrum omnium ac totius familie ratum faceret.
Quod ut firmum et inconcussum maneret, litterarum memorie tradi voluerunt, et in capitulo Carnotensis ecclesie nequando lis sopita revivisceret unanimiter confirmaverunt.
LETTRE PAR LAQUELLE OTBRAN, ABBÉ DE SAINT-AUBIN, ANNONCE AU LÉGAT GIRAUD, ÉVÊQUE DOSTIE, L'EXISTENCE D'UN ACCORD INTERVENU AVEC ORRI, ABBÉ DE LA
TRINITÉ DE VENDÔME, AU SUJET DE
SAINT-CLÉMENT DE CRAON Cartulaire de la
Trinité de Vendôme, no CCXXXV.)
Notum vobis sit veterem querelam quae nos et Sanctae Trinitatis monachos diu adversos fecerat, per manum domni Arraldi, Carnotensis episcopi, finem ultimum accepisse.
Nam propter ipsius multiplices preces, vestram etiam in memoriam reducendo, et Apostolicae Sedi, cujus legatione fungimini, honorem deferendo, hanc cum eis pacem confecimus ut terminus constitutus pro dimissa calumnia solidorum quatuor milia dent nobis.
Nos vero in capitulum Sancti Albini de assensu omnium fratrum ac totius familiae id ratum faciamus 1.
LETTRE PAR LAQUELLE ORRI, ABBÉ DE LA
TRINITÉ DE VENDÔME, ANNONCE AU LÉGAT GIRAUD,
ÉVÊQUE D'OSTIE, L'EXISTENCE D'UN ACCORD ÉTABLI
ENTRE LUI ET OTBRAN, ABBÉ DE SAINT-AUBIN, AU SUJET DE
SAINT-CLÉMENT DE CRAON. Cartulaire de la
Trinité de Vendôme, no CCXXXV.)
LETTRE DES MOINES DE SAINT-AUBIN A P., NEVEU DU
PAPE, PROTESTANT CONTRE L'ACCORD INTERVENU AU CONCILE DE CHARTRES
ENTRE LES ABBÉS DE SAINT-AUBIN ET DE VENDÔME, ET EN
DEMANDANT L'ANNULATION. Thesaurus novus anecdotorum, I, 201; Hist. des Gaules, XIV, 546; Cartulaire de la Trinité de Vendôme, no
CCXXXVI.)
Quam diligenter, Domne, vir nobilissime, domaus G[irardus], Ostiensis episcopus, jussui apostolico obedierit, dignitati vestrae non minimum solliciti fuimus intimare. Certe domaus Papa, nisi nos fefellit memoria, sagacitate vestra interveniente, jusserat quod si legatorum pars Romam, aliis revertentibus, ierat, tempestive rediret ille, causam nostram in subtili indagatione examinatam justo fine determinaret; quod si fieri nequisset, scilicet mora predicte partis diutius tardantis impediente, vel rei veritatem testimonio exploratam sibi renuntiaret.
Ille igitur, litteris apostolicis perlectis, legato nostro nichil certitudinis prius respondit. Postea vero patriam nostram ingressus Turonisque plures dies demoratus, causam nostram etiam obsecratus audire nolens, extra fines nostros sequi se nos admonuit, dicens se narrationem nostram auditurum Vindocino vel apud Carnotum. Uterque locus nobis nimium contrarius, hinc quod undique imminentibus insidiis hostium, tam munerum quam personarum tali quaestioni congruentium, copiam illuc conducere nobis vel impossibile stabat vel difficillimum, unde quod adversariis aderat facultas, sicuti dominis, sive domesticis illius regionis, tam pecuniae ad animos judicum corrumpendos, quam amicorum ad ipsam justitiam magis garrulitate impudenti quam facundia laudabili pervertendam astutorum.
Quid ergo?
Vix cum paucis suffragiis, Vindocino preterito, Carnotum ingressi in curia A[rraldi], Vindocinensium quondam monachi, multis personis, tam sub monachili quam sub clericali habitu degentibus, ipso Gerardo narrationem cum contrariis nullius oposita objicientibus ponderis habuimus, qua bis aut amplius duos dies dilucidissime perorata, cunctis praeter eorum fautores susurrantibus, seu aperte affirmantibus Sanctum Albinum causam habere justissimam et honestissimam, illos vero e contrario.
Nos expectantes sententias judicum ex auctoritate canonum, et cardinalis definitionem juxta Papae preceptum, nulla eum impediente repugnantia, excepto Carnotensium episcopo, homine, ut dicunt, versutiarum magistro, ex conventu ipse cardinalis et
predictus A[rraldus] in quoddam diversorium consulendi gratia condoxerunt.
Nobis autem possessionem ecclesiae jure hereditario stabilem propter pecuniam numeratam renuentibus ex petitione eorum alienari, asseruit cardinalis se nihil causae impositurum defini tionis in sessione praesenti, jubens secum ire ad aliud consilium Parisius post paucos dies affuturum.
Nos vero in ipso itinere arripiens, cuique singulatim capere nummos suadendo quantum precum, quantum minarum, nunc blandiendo, nunc deterrendo consumsit, in epistola scribi non potuit; vel inde lux clarius apparuit eum magis paratum partes eorum specialiter defendere quam inter partes aequanimiter judicare, cum leges seculares prohibent quem defensorem simul et judicem.
Parisius etiam multum et a multis .... xatus coram .... episcopisque pluribus qui aderant, ut finem labori nostro daret, testibus nostris presentibus jus nostrum affirmare paratis, cum nimia ira nihil profuturos respondens, ad illud nescio quod consilium in alienis partibus affuturum invitavit, ita tamen quod si nec illi quaestio finiretur, Romam item repeteremus. Impedimentis nos non posse tres hebdomadas jam secum demotos pluribus palam ostensis, excipere necessitatem noluit.
Quid plura ? Gaudium ab Apostolica majestate vestra adeptum benignitate vestitur in moerorem! Quam aspere, immo quam crudeliter nos deterruit, exasperavit, cum quibusdam publice contendit, opprobrium fecit, et in absconso sepe jus facturum, si Romanam synodum expecteremus, promisit! Quam inhoneste Frotmundum, bene vobis notum, ex hospitio suo ipse pulsando manibus suis expulit! Fastidium vobis fieri metuentes, quippe homini de tantis rebus tractanti non fuimus ausi, justiciae adi piscendae omnem spem prorsus abscidit.
Nos igitur tristitia constrictos redeuntes episcopus A[rraldus] arripiens ducentas libras propter ecclesiam contra canonum interdicta multis precibus persuasit. Heu tristes in capitulio suo fuga justicae compellente annuimus!
Insuper ab abbate nostro extorsi quod illam conventionem in
capitulo suo Andecavis monachis suis faceret confirmari. Qua de re, nondum consensu congregationis Sancti Albini audito, chartam contra consuetudinem fieri Carnoto praecepit.
Noster igitur abbas, priore suo absente, nec vocatis decants, nec viris majoris intelligentiae et aetatis, minorem partem, quae praesens inerat in capitulo quo, sensu vel aetate puerilem conventioni annuere coegit, quibusdam aperte repugnantibus, cunctis paene clamantibus, se invitos, se coactos, tali coneordare pacto. Unde inter nos exorsit contentio pejor quam civilis seditio, ac propter hoc praesens malum noveritis hinc germinare non parvum ecclesiae in antea detrimentum. Nam nulli ecclesiae ministri, auctoritatem ex apostolico legato retinentes, vendere aut donare amplius verebuntur, parvipendentes calumniam pauperum ab hereditate ecclesiastica stipem expectantium. Et hoc pro certo sciatis, nullum deinceps, audito causae nostrae fine, Romam petiturum causa justitiae. In ore enim omnium volvitur illud proverbium Jugurtinum: "Romam venalem esse, si emtorem invenerit" et omnes Roma discedentes.
Quare, vir prudentissime, tanti morbi pullulationi resistite, ne rata remaneat elaborate.
CHARTE PAR LAQUELLE RENAUD DE CRAON ET SA FEMME
ENNOGUEN ACCORDENT AUX MOINES DE VENDÔME LES BOUCLIERS DE GUERRE
ET LES OFFRANDES FAITES QUAND ON PRÊTE SERMENT SUR LES RELIQUES
DES SAINTS POUR APPARTENIR A TOUJOURS A L'ÉGLISE
SAINT-CLÉMENT DE CRAON. Hist. de Sablé, p. 124; Mabillon, Ann. O. S. B., V, 127; Cartulaire de
la Trinité de Vendôme, no
CCLVI)
NOTICE DANS LAQUELLE MILON 2, MOINE DE
SAINT-AUBIN, EN RELATANT LES OBSTACLES MIS PAR LE
COMTE D'ANJOU A CE QUE SON ABBÉ SE RENDIT AUPRÈS DU
LÉGAT DU PAPE, AIMÉ, FAIT CONNAÎTRE LA SENTENCE
PAR LAQUELLE CE DERNIER MAINTENANT COMME RÉGULIÈREMENT
CONCLU L'ACCORD INTERVENU EN 1072 ENTRE OTBRAN ET ORRI AU SUJET DE
SAINT-CLÉMENT DE CRAON. Miscellaea, III, 52; Historiens des
Gaules, XIV, 85; Cartulaire de la Trinité
de Vendôme, no CCCXLV.)
Urbanus, Romanus pontifex, missis litteris, mandavit Amato, legato suo Rodulfo, Turonensi archiepiscopo, Gofrido, Andecavensi episcopo, ut litem quae est inter Sancti Albini et Sanctae Trinitatis Vindocinensis monachos de ecclesia Sancti Clementis Credonensis, vice sua justo judicio deciderent.
Amatus itaque, acceptis litteris supradictis, archiepiscopo et episcopo mandavit quatinus ad hanc causam determinandam Sanctonas ire una cum Sancti Albini et Sanctae Trinitatis Vindocinensis monachis, non differrent.
Quod comes Andecavensis audiens, suadentibus Sanctae Trinitatis Vindocinensis monachis, cum interminatione destructionis totius monasterii sui, Sancti Albini abbati Sanctonas ire vetuit; mandans Amato quatinus in terram suam, sicut ipsemet Amatus per supradictos monachos ab eodem comite quaesierat, Mirebellum vel Losdunum fiducialiter veniret, diffiniturus hanc tantam causam ibi, una cum archiepiscopo Turonensi et episcopo Andecavensi, sicut Apostolicus mandaverat, qui, ob itineris difficultatem, Sanctonas ire non poterant, cum et ipse huic placito interesse cuperet.
Amatus autem, praetentis occasionibus, venire noluit, sed hoc placitum, absque praedictorum pontificum invitatione et consensu, Burdegalam transtulit.
Abbas itaque Sancti Albini, licet graviter infirmus, ad hoc placitum, contra vetitum comitis Andecavensis, pergens, a Picta vensis comitis praeposito, Rotberto nomine, apud Sanctum Johannem Angeliacensem captus, et reverti conpulsus est, exqui sitis antea manicis omnibus pro pecuniae ablatione, si qua fortasse
reperiretur. Qua non inventa, cum abbas et monachi suae captionis et reversionis causam quaereret, praepositus reddere noluit, interminando addens quia si ulterius tentarent procedere, et captionem et detrimentum rerum suarum maximum incurrerent. Adjunxit etiam ut ad comitem pergerent, et gravius quam ipse eos ceperat, circaverat, reverti compulciverat, super se proclamarent.
Missis igitur legatis Sanctum Maxentium, ad comitem, Girardo, priore suo, et Helinanno, altero monacho, qui de illatis injuriis quererentur, et fiduciam ac conductum comitis quaererent, ipse abbas cum ceteris eo die forte ad quamdam obedientiam Sanctae Mariae Dolensis 1 reversus est, ibi illos, quoadusque redirent, operiens.
Redeuntes itaque legati dixerunt comitem sui captionem et universa quae facta fuerant supradicto praeposito jussisse. Nam cum apud eum de sui abbatis captione et ceteris injuriis quererentur, respondit comes se nolle illos per suam terram transire euntes ad placitum in quo ecclesiam Sancti Clementis Credonensis monachis Vindocinensibus auferre niterentur, cum et abbatia Sanctae Trinitatis sua esset, et in sua terra obedientias multas haberet. Cumque fiduciae transeundi per suam terram et ducendi ad hoc placitum quoscumque vellent, quam audientibus Helia, Cenomannensi comite, Herberto, Toarcensi comite, Hugone de Licinniaco, illis Pictavis dederat, recordarentur, respondit de hoc non recognoscere, et idcirco si aliquid amiserant, reddere, transire autem illos nullo modo sinere. Interminando addidit etiam, quia si Amatus de hoc placito se ita intromitteret, ut aliquo modo Vindocinenses monachi Sancti Clementis ecclesiam amitterent, procul dubio nec suus episcopus, nec suus monachus esset. Unde conjici potest quod comes, monachorum Vindocinensium precibus vel pretio, abbatem cum suis et capi fecerit et reverti compulerit.
Hoc abbas audiens, ipse quidem cum ceteris monachis et laicis, hujus placiti consciis et suae rectitudinis testibus, ad proprium monasterium reversus est.
Quatuor autem monachos, qui de praedictis injuriis quererentur, diversis viis misit, qui, per diverticula euntes latenter, diffugiendo per vias silvosas, cum maximo labore Burdegalam pervenerunt. Ubi, cum de Vindocinensibus monachis, quorum hortatu comes eorum abbatem, sicut conjecturis veris probatum est, capi fecerat, quererentur, nullam prorsus obtinuere justitiam. Nam cum se hujus captionis fuisse conscios omnes impudenter negarent, Mauritius, Sancti Florentii monachus et cellerarius, his verbis eorum impudentiam redarguit, dicens: "Prior Sancti Clementis Credonensis, apud Sanctum Maxentium, ubi tunc comes aderat, quesivit a me si Sancti Albini abbas ad placitum suum iret? Cumque ego respondissem illum jam in itinere esse, dixit se tales habere amicos, qui, si possent, illum disturbarent; de qua disturbatione, si contingeret, se magnum gaudium habiturum. Propter quae verba praedixi domno Guillelmo, abbati nostro, sicut et contigit, Sancti Albini abbatem procul dubio in hoc itinere disturbandum."
Cumque omnes machinamenta ejus perciperent, et ipse adhuc impudenter se ita dixisse negaret, inquisitus ab Amato quid inde dixerit, nescio quid mussitando protulit, se quasi satisfacturum unde promittens si ipse praeciperet.
Amatus autem totum impune dimisit.
Deinde Sancti Albini monachi de Sanctae Trinitatis Vindocinensis monachis conquesti sunt, eo quod Sancti Clementis Credonensis ecclesiam injuste invasissent et violenter tenerent, quam ipsi ex dono Suhardi Vetuli et ejus filiorum, Guarini et Suhardi, concessione, per annos multos possederant, officinis, vineis, signis, libris et aliis ornamentis ornaverant, et, usque ad Sanctae Trinitatis Vindocinensis fundationem et Gaufridi Martelli comitis tempus, qui, vi sua et sine ratione aliqua, illam Sancto Albino abstulit et Sanctae Trinitati donavit, pacifice tenuerant.
Ad quae Vindocinenses monachi nihil contradicentes, responderunt multas querelas inter se et Sancti Albini monachos de hac ecclesia fuisse, sed Otbrannum, Sancti Albini abbatem, ducentis denariorum ab Orrico, Sanctae Trinitatis abbate,
acceptis, concordiam inde fecisse. Cumque hanc concordiam per Giraldi, Ostiensis episcopi, manum factam esse dicerent, restitit Haimarus, Sancti Albini famulus, qui fuerat Otbranni abbatis camerarius, probare paratus quod Geraldus, Ostiensis episcopus, hanc concordiam neque fecerat, neque cum facta Carnoti fuit aderat. Cum vero hujus concordiae cirographum non haberent, quamdam aliam cartam legi fecerunt, in qua continebatur quod, secundum Otbranni abbatis promissum, totum Sancti Albini capituli hanc concordiam concesserat. Quod Sancti Albini monachi audientes, veris testimoniis falsum esse ostenderunt. Stephanus enim, Sancti Albini monachus, qui tunc magister scolarum fuerat, dixit se unum fuisse de calumniatoribus, Berardum Montbertum, Clementem Sancti Albini secretarium, Andream Rubeum et alios plures nominans, ipsos etiam Vindocinenses in testimonium hujus calumniae invocabat, addens quia si aliquis eorum negare tentaret, ipse approbaret.
Ad quae omnia cum Vindocinenses monachi nihil omnino resisterent, Sancti Albini monachi judicium flagitaverunt utrum abbas, quadam parte capituli contradicente, possessionem monasterti vendere possit.
Amatus itaque, secedens cum episcopis et abbatibus, et diu haec omnia revolvens, tandem judicavit concordiam quam Otbtannus et Orricus, adeo religiosi abbates, cum quadam parte capituli Sancti Albini, quamvis altera contradicente, fecerant, non posse dissolvi. Cumque Sancti Albini monachi a singulis episcopis Agennensi et Nannetensi videlicet, abbatibus vero Sanctae Mariae Dolensis et Sancti Johannis Angeliacensis, clericis autem, Petro decano, Achelmo archidiacono Burdigalensibus, quos ipse Amatus ad judicium hoc faciendum secum advocaverat, quaererent utrum hoc judicium facerent vel consentirent, nemo eorum vel affirmavit vel negavit, praeter Sancti Johannis Angeliacensis abbatem, qui nec facere nec consentire huic judicio coram omnibus professus est.
Deinde Sancti Albini monachi hoc judicium palam omnibus calumniati sunt injustum esse et falsum, et contra sanctorum canonum decreta prolatum proclamantes, poposceruntque ut vel
ipse Amatus, data sententia canonica, hoc judicium corroboraret, vel ipsi canonicis sententiis id refutando improbarent.
Ad quae Amatus et ceteri, hujus injusti judicii conscii, nullum omnino dedere responsum, pluribus monachis, clericis, laicis aperte dicentibus hoc injustum videri judicium.
BULLE PAR LAQUELLE URBAIN II, STATUANT SUR LE
LITIGE QUI S'ÉTAIT ÉLEVÉ ENTRE LES ABBAYES DE
SAINT-AUBIN ET DE LA TRINITÉ DE VENDÔME AU SUJET DU
PRIEURÉ DE SAINT-CLÉMENT DE CRAON, DÉCIDE QUE LA
TRINITÉ GARDERA SAINT-CLÉMENT, MAIS CÉDERA A
SAINT-AUBIN UN PRIEURÉ CHOISI PARMI TROIS PRIEURÉS
DÉSIGNÉS, AU NOMBRE DESQUELS SERA COMPRIS CELUI DE
SAINT-JEAN-SUR-LOIRE. Miscellanea, III, 51; Recueil des
Historiens des Gaules, XIV, 87; Cartulaire de la
Trinité de Vedôme, no
CCCXLIII.)
Urbanus episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiis, Girardo, abbati Sancti Albini Andecavensis, et Bernoni, abbati Sancte Trinitatis Vindocinensis, salutem et apostolicam benedictionem.
Anno dominice Incarnationis MXCIII, pontificatus nostri quinto,
indictione prima, cum essemus in provinci